🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:28:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खन
khana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खन पु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ क्षण, प्रा॰ खन]
१. क्षण । लहमा ।
२. समय । वक्त ।
३. तुरंत । तत्काल । उ॰—चेरी धाय सुनत खन धाई । होरामन लै आय बोलाई ।—जायसी (शब्द॰) ।
खन २ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ खण्ड़] (मकान का) खंड़ा । मरातिब । तल्ला । मंजिल । जैसे, —चार खन का मकान । उ॰— चार खान की अटारी के ।—लक्ष्मण (शब्द॰) (ख) सत्त खनै आवास ।—पृ॰ रा॰, १ । ४४ ।
२. हिस्सा विभाग ।
खन ३ † संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. एक प्रकार का वृक्षजो 'खोर' की तरह का होता है ।
२. एक प्रकार का कपड़ा जिससे महाराष्ट्र में स्त्रियाँ चोली बनाती हैं ।
खन ४ संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰] रुपये, पैसे, चूड़ीयों आदि के बजने की आवाज । खनक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खन mfn. digging, rooting up, AV. xvi, 1, 3 (cf. मृत्-ख्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (336,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खन विदारे भ्वा० उभ० सक० सेट् । खनति ते--अखानीत्--अख- नीत् अखनिष्ट खायात्--खन्यात् । चखान चखतुः चखे, खातम् खनित्रं खेयम् । खनिता । खनित्वा--खात्वा खानः । खनितुम् । खनन् खनमानः । खायते खन्यते खनिः खनकः । [] “इमां खनाम्योषधिम्” ऋ० १० । १४५ । २१ । “अभ्रि- रसि नार्य्यसि त्वया वयमग्निं शकेम खनितुम्” यजु० । १० “त्वां गन्धर्वा अखनन्” यजु० १२, ९८ । “यथा खनन् खनित्रेण नरोवार्य्यधिगच्छति” मनुः । “अगस्त्यः खन- मानः खनित्रैः” ऋ० १, १७९६ । अभि + आभिमुख्येन सर्वतश्च खनने । “यो हीहामिखनेदप् एवाभिविन्देत्” शत० ब्रा० ११, १, ६, १६ । अव + अधःखनने । अवखनति अवखातः । आ + समन्तात् खनने आखरः आखनः आखुः । उद् + उत्पाटने “फलैः संवर्द्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः” (कलमाः) । “त्याजितैः फलमुत्खातैर्भग्नैश्च बहुधा नृपैः!” “वङ्गानुत्खाय तरसाउत्खातलोकत्रयकण्टकोऽपि” रघुः । नि + निधाने सक० “निचखान जयस्तम्भम्” वसु- धायां निचख्नतुः” “अष्टादशद्वीपनिखातयूपः” रघुः “विषादशङ्कुश्च मतौ निचख्ने” भट्टिः । निस् + निर् + निष्क्रामणे “समुद्रान्निरखनंस्तीक्ष्णाभि- रभ्रि भः” शत० ब्रा० ७ । ५ । २ । ५२ । परि + परितः खनने परिखा उत्पाटने च “कण्टकिक्षीरि- णस्तु समूलान् परिखायाद् वासयेदपामार्गम् आश्व० २ । ७५ वि + विशेषेण खनने । “यत्ते भूमिं विखनामि क्षिप्रं तदपि- रोहतु” अथ० १२ । १ । ३५ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2465-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खन, उ ञ विदारे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- उभं-सकं-सेट् ।) उ, खनित्वा खान्त्वा । ञ, [] तृषितो जाह्नवीतीरे कूपं खनति दुर्म्मतिः । खनते । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-276-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें