🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:14:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रंगभूमि
raṃgabhūmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रंगभूमि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ रङ्गभूमि]
२. वह स्थान जहाँ कोई जलसा हो । उत्सव मनाने का स्थान । उ॰— (क) रंगभूमि आए दौउ भाई । अस सुधि सव पुरबासिन पाई ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) एहैं रंगभूमि चलि जबहीं । मल्ल युद्ध करि मारब तबहीं ।—रघुनाथदास (शब्द॰) ।
२. खेल, कूद वा तमाशे आदि का स्थान । क्रीड़ास्थल । उ॰— रगभूमि रमणीक मधुपुरी बारि चढ़ाइ कहो दह कीजो ।—सूर (शब्द॰) ।
३. नाटक खेलने का स्थान । नाट्यशाला । रंगस्थल ।
४. वह स्थान जहाँ कुश्ती होती हो । अखाड़ा ।
५. रणभूमि । रणक्षेत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रङ्ग—भूमि f. a place for acting, stage, theatre, arena, battle-field, MBh.; Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (862,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रङ्गभूमि स्त्री रज्यतेऽत्र रन्ज--आधारे घञ् कर्म० । १ नाट्यभूमौ शब्दर० । “रङ्गभमिं समासाद्य” इति सा० ६ प० । २ मल्लभूमौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4788,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रङ्गभूमिः, स्त्री, (रङ्गस्य भूमिः ।) मल्लभूमिः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । १३५ । ९ । “अवघुष्टे समाजे च तदर्थं वदतां वरः । रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि ॥” रङ्गभूमिविवरणं यथा, अश्ववैद्यके । ७ । ११-१२ । “सान्द्रां सुकठिनाञ्चैव पाषाणोदकसंयुताम् । तृणकाष्ठसमायुक्तां रङ्गभूमिन्तु वर्ज्जयेत् ॥ समाञ्च विपुलाञ्चैव किञ्चित् पांशुसमन्विताम् । एकान्ते विजने रम्ये रङ्गभूमिन्तु कारयेत् ॥”) नाट्यभूमिश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-082-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "रंगभूमि" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें