🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:41:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खंज
khaṃja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लँगड़ाकर चलने वाला (2.6.49) खोड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खंज १ † संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का रोग जिसमें मनुष्य का पैर जकड़ जाता है और वह चल फिर नहीं सकता । वैद्यक के अनुसार इस रोग में कमर की वायु जाँघ की नसों को पकड़ लेती है, जिससे पैर स्तंभित हो जाता है । उ॰—गूँगे कुबजे बावरे बहिरे बामन वृद्ध । याम लये जनि आइगे खोर खंज प्रसिद्ध ।—केशव (शब्द॰) ।
२. लँगड़ा । पंगु । उ॰—तारन की तरलाई सु तौ तरुनी खग खंजन खज किए हैं । गंग कुरंग लजात जुदे जलजातन के गुन छईन लिये है ।—गंग ग्रं॰, पृ॰ ११ ।
खंज १ संज्ञा पुं॰ [सं खञ्जन] खंजन पक्षी । उ॰—आलिंगन दै अधर पान करि खंजन खंज लरे ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खञ्ज mfn. (g. कडारादि) id., Mn.; Suśr.; Bhartṛ.
(with पादेन, ‘limping with one leg’), Pāṇ. ii, 3, 20, Kāś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (335,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खंज a. [खंज्-अच्] Lame, crippled, halt; पादेन खंजः Sk.; Ms. 8. 274, Bh. 1. 64. --Comp. --खेटः, --खेलः the wag-tail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0441-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खञ्ज त्रि० खजि गतिवैकल्ये अच् । (खोंडा) एकपाद- विलले । तस्य लक्षणादिकं भावप्र० उक्तं यथा “वायुः कट्याश्रितः सकथ्नः कण्डरामाक्षिपेत् यदा । खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्बवात् । सक्थ्नः कट्यादि- [] गुल्फस्य, कण्डरां कक्षास्नायुम् आक्षिपेत् गमनादौ कम्पयेत् । बधात् गमनादिक्रियाघातात्” । तथाच एक- पादविकलत्वे खञ्जः द्विपादविकलत्वे पङ्कुरिति भेदः । तस्यैव भेदः कलापखञ्जः तल्लक्षणं तत्रोक्तं यथा “कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव चलक्ष्यते । कलापखञ्जन्तं विद्या- न्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् । गमनारम्भे कम्पते । एतस्य खञ्जादयमेव भेदः कलापखञ्ज इति शास्त्रे रूढा संज्ञा न तु यौगिकी” । तस्य कर्मविशेषविपाकत्वम् शातातपेनोक्तं यथा “हरिणे निहते खञ्जः शृगाले तु विपादकः” । विपादकः पादद्वयगतिशून्यः पङ्गुरित्यर्थः । “काणं वाप्यथ वा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् । तथ्येनापि शपन् दाप्यो- दण्डं कार्षापणावरम्” मनुः तस्य दैवपैत्रकर्मकरणकाले- ऽपसार्य्यतामाह” मनुः “खञ्जो वा यदि काणोदातुः प्रेष्योऽपि वा भेवत् । हीनातिरिक्तगात्रो वा तमप्यप- नयेत्ततः” जन्मतः खञ्जत्वे सुश्रुतेन कारणमुक्तं यथा “दौहदविमाननाच्चकुब्जं कुणिं खञ्जं जडं वामनं विकृ- ताक्षमनक्षं वा नारी सुतं जनयति” । स्वार्थे क ण्वुल् वा । खञ्जक तत्रार्थे हेम० । अस्य कडारादिपाठात् वा पूर्वनिपातः खञ्जबाहुः कलापखञ्ज इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2456-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खञ्जः, त्रि, (खजि गतिवैकल्ये + अच् ।) विकल- गतिः । खोँडा इति भाषा ॥ यथा, मनुः । ३ । २४२ । “खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत ॥”) तत्पर्य्यायः । खोडः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४९ । खोलः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ खोरः ४ खञ्जकः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥ खोटः ६ । इति खोडधात्वर्थदर्शनात् ॥ तस्य लक्षणं यथाह माधवकरः । “वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा । खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुसक्य्नोर्द्वयोर्वधात् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-271-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खंज" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें