🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपहार
upahāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भेंट । नजर । नजराना । उ॰—(क) धरि धरि सुंदर बेष चले हरषित हिए । चँवर चीर उपहार हार मणि गण लिए ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) आए गोप भेंट लै लै कै भूषण बसन सोहाए । नाना विधि उपहार दूध दधि अगे धरि सिर नाए ।—(शब्द॰) । (ग) दीह दीह दिग्गजन के केशव मनहु कुमार । दीन्हे राजा दशरथहि दिगपालन उपहार ।—केशव (शव्द॰) ।
२. शँवों की उपासना के नियम जो छह हैं—हसित, गीत, नृत्य हुड़ुक्कार, नमस्कार ओर जप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-हार m. offering, oblation (to a deity)
complimentary gift, present (to a king or superior), MBh.; Megh.; Kathās. &c.
(उपहारं वि-√ धा, to offer an oblation to a god [acc.], sacrifice to any one, Kathās.)
a particular kind of alliance (purchased through a gift), Kām.; Hit. &c.
food (distributed to guests &c.)
(with the Pāśupatas) a kind of religious service (consisting of laughter, song, dance, muttering हुडुक्, adoration and pious ejaculation), Sarvad. 77, 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपहारः 1 An oblation. --2 A gift, present (in general); रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः R. 4. 84; नृत्योपहारः Me. 32; K. 17, 41, 130, 183. --3 A victim, sacrifice, an offering to a deity; सपर्यां सपशूपहारां R. 16. 39; Māl. 1; उपहारीकृतास्मि Māl. 2; Ve. 4. 7. --4 A complimentary gift, present to a superior &c. --5 (a) Offering of flowers &c., flowery gifts; collection of flowers; म्लानपुष्पोपहारः R. 5. 74; Ku. 6. 42. (b) Presents (to gods) of flowers &c., materials of worship; V. 3; Śi. 11. 36. --6 Honour. --7 Indemnity, presents given as the price of peace; H. 4. 110. --8 Food distributed to guests. --9 Exultation, mirth (consisting of laughter, dance, singing &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0335-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपहार पु० उप + हृ--घञ् । (भेट) १ उपढौकने उपायने “ततः सपर्य्यां सपशूपहाराम्” “रत्नपुष्पोहारेण छायामा- नर्च्च पादयोः” रघुः कर्मणि धञ् । २ उपढौकनीये उपा- यनद्रव्ये “बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः” मेघ० उपगतः हारम् अत्या० स० । ३ हारसमीपस्थे तदु- पशोभके द्रव्ये । अव्ययी० । ४ हारसमीपे अव्य० । उभयत्र “उरोभुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं नवोपहारेण वयस्कृतेन किम्” नै० । “ज्योतिषां प्रतिविम्बानि प्राप्लुवन्त्युप- हारताम्” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1342,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपहारः, पुं, (उप + हृ + घञ् ।) उपढौकनद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः । प्राभृतम् २ प्रदेशनम् ३ उपायनम् ४ उपग्राह्यः ५ उपदा ६ । इत्यमरः ॥ (यथा, -- रघौ ४ । ८४ । “रत्नपुष्पोपहारेण च्छायामानर्च्च पादयोः” । “बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः” । इति मेघदूते पूर्व्वमेघे ३३ श्लोकः । यथा, -- कुमारे । ६ । ४२ । “ज्योतिषां प्रतिविम्बानि प्राप्नुवन्त्युपहारताम्” ॥ उपगतो हारं इति वाक्ये हारनिकटस्थद्रव्यम् । यथा, -- नैषधे । १ । ४८ ॥ “उरोमुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं नवोपहारेण वयस्कृतेन किम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपहार" आता है (35)
उपढौकन उपहारकौशलिका उपहार । उपढौकन । भेंट । नजरउपग्राह उपहारऔपहारिक उपहार संबंधी या उपहार के काम में आनेवालाआभिहारिक उपहार में दिया हुआअनुप्रदान भेंट । उपहार । दानअभ्युपायन भेट । उपहारपारभृत उपायन । उपहार । भेंटप्रदाय भेंट । प्रदानक । उपहारप्रदानक उपहार । भेंट । दानअकोल पु संज्ञा पुं॰ भेंट । नजर । उपहारइनाम पुरस्कार । बखशिश । उपहारतोहफा सौगात । उपायन । भेंट । उपहारपेशकश नजर । भेंट । उपहारआनतिकर उपहार । पुरस्कारबलि भूमि की उपज का वह अंश जो भूस्वामी प्रतिवर्ष राजा को देता है । कर । राज…संधि दो चीजों का एक में मिलाना । मेल । संयोगनिवाप बीज । अनाजविलंभ उदारताप्राभृत प्राभृतक संज्ञा पुं॰पुरस्कार आगे करने की क्रियासंप्रदान दान देने की क्रिया या भावउपग्राह्य ॰ पुं॰सति पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सत्य' या ' सत'धेनुका धेनुराति पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'रात'संप्रदानीय वह जो प्रदान करने के लिये होसमदन युद्ध । लड़ाईसमर्हण आदर । संमानअकोर पु संज्ञा पुं॰ १ आलिंगन । अँकवाराबायन वह मिठाई या पकवान आदि जो लोग उत्सवादि के उपलक्ष में अपने इष्टमित्रों क…इरसाल पेषणमरहमत अनुग्रह । दया । कृपासकलात ओढ़ने की रजाई । दुलाईसौगात वह वस्तु जो परदेश से इष्ट मित्रों को देने के लिये लाई जाय । भेंट । उपह…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें