🕉️ 28 October 2026, Wednesday · 04:22:50 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बुद्धि (स्त्रीलिङ्ग)

प्रत्यक्ष ज्ञान, संबोध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबुद्धिःबुद्धीबुद्धयः
द्वितीयाबुद्धिम्बुद्धीबुद्धीः
तृतीयाबुद्ध्याबुद्धिभ्याम्बुद्धिभिः
चतुर्थीबुद्धये / बुद्ध्यैबुद्धिभ्याम्बुद्धिभ्यः
पञ्चमीबुद्धेः / बुद्ध्याःबुद्धिभ्याम्बुद्धिभ्यः
षष्ठीबुद्धेः / बुद्ध्याःबुद्ध्योःबुद्धीनाम्
सप्तमीबुद्धौ / बुद्ध्याम्बुद्ध्योःबुद्धिषु
सम्बोधनहे बुद्धेहे बुद्धीहे बुद्धयः

अर्थ: प्रत्यक्ष ज्ञान, संबोध
संस्कृत: पर्याय: मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी

📚 अमरकोश में:
• बुद्धि के नाम (१.५.१) — पर्याय: मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि, चित्, संविद्
• प्रज्ञान (३.३.१३०) — पर्याय: चिह्न
• आत्मा (३.३.११७) — पर्याय: प्रयत्न, धैर्य, स्वभाव, ब्रह्म, शरीर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें