🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:49:35 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वाणी (स्त्रीलिङ्ग)

भाषण, वचन, भाषा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाणीवाण्यौवाण्यः
द्वितीयावाणीम्वाण्यौवाणीः
तृतीयावाण्यावाणीभ्याम्वाणीभिः
चतुर्थीवाण्यैवाणीभ्याम्वाणीभ्यः
पञ्चमीवाण्याःवाणीभ्याम्वाणीभ्यः
षष्ठीवाण्याःवाण्योःवाणीनाम्
सप्तमीवाण्याम्वाण्योःवाणीषु
सम्बोधनहे वाणिहे वाण्यौहे वाण्यः

अर्थ: भाषण, वचन, भाषा
संस्कृत: पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्

📚 अमरकोश में:
• वाणी के नाम (१.६.१) — पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, सरस्वती
• युग (३.३.३०) — पर्याय: गाड़ी, जोड़ा, सत्ययुग, स्वर्ग, बाण, पशु, वज्र, दिशा, नेत्र, किरण
• गो (पुं॰/स्त्री॰, प्रयोग देखकर) (३.३.३१) — पर्याय: स्वर्ग, बाण, पशु, वज्र, दिशा, आँख, किरण, पृथ्वी, जल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें