🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:40:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाणी

अर्थ: भाषण, वचन, भाषा

संस्कृत: सरस्वती · पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्

व्युत्पत्ति: वण् + इण् + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वाणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. वाणि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. वाणि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. वाणिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाणी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाणीवाण्यौवाण्यः
द्वितीयावाणीम्वाण्यौवाणीः
तृतीयावाण्यावाणीभ्याम्वाणीभिः
चतुर्थीवाण्यैवाणीभ्याम्वाणीभ्यः
पञ्चमीवाण्याःवाणीभ्याम्वाणीभ्यः
षष्ठीवाण्याःवाण्योःवाणीनाम्
सप्तमीवाण्याम्वाण्योःवाणीषु
सम्बोधनहे वाणिहे वाण्यौहे वाण्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाणी
वाणी
vāṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गो (पुं॰/स्त्री॰, प्रयोग देखकर) (3.3.31) स्वर्ग · बाण · पशु · वज्र · दिशा · आँख · किरण · पृथ्वी · जल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सरस्वती ।
२. मुंहसे निकले हुए सार्थक शब्द । वचन । उ॰—इसमें भी मन और भाव हैं किंतु नहीं वैसी वाणी ।—पंचवटी, पृ॰ ९ । मुहा॰—वाणी फुरना=मुँह से शब्द निकलना ।
३. वाक्शक्ति । उ॰—इतनी कहत गरुड़ पर चढ़िकै तुरतहि मधु- वन आए । कंबु कपोल परसि बालक के वाणी प्रगट कराए ।—सूर (शब्द॰) ।
४. वागिंद्रिय । जीभ । रसना । उ॰—नैन निरखि चक्रित ह्वै गए । मन वाणी दोऊ थकि रए ।—सूर (शब्द॰) ।
५. स्वर ।
६. साहित्यिक रचना या कृति । ग्रंथ (को॰) ।
७. प्रशंसा । स्तवन ।स्तुति (को॰) ।
८. एक छंद (को॰) ।
९. बुनाई [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाणी (ई), f. See below
1. वाणी f. sound, voice, music (pl. a choir of musicians or singers), RV. (the सप्त वाणीस् are referred by the Comms. to the seven metres or to the seven notes of the gamut &c.)
speech, language, words, diction, (esp.) eloquent speech or fine diction, MBh.; Kāv. &c.
a literary production or composition, Uttarar.; Bhām.
praise, laudation, MW.
the goddess of speech, Sarasvatī, R.; BrahmaP.
N. of a metre consisting only of long syllables, Kāvyād., Sch.
of a river (accord. to some the Sarasvatī), VP.
2. वाणी f. (cf. वाणि) weaving, L.
3. वाणी f. reed, RV. v, 86, 1
du. the two bars of a car or carriage, ib. i, 119, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (939,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाणी 1 Speech, words, language; वाण्येका समलकरोति पुरुषं या सस्कृता धार्यते Bh. 2. 19. --2 Power of speech. --3 Sound, voice; केका बाणी मयूरस्य Ak.; so आकाशवाणी. --4 A literary production, a work or composition; मद्वाणि मा कुरु बिषादमनादरेण मात्सर्यमग्नमनसां सहसा खलानां Bv. 4. 41; U. 7. 20. --5 Praise. --6 Sarasvatī, the goddess of learning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0958-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वा(बा)णी, स्त्री, (वाणि + वा ङीष् ।) सरस्वती । इत्यमरः । १ । ६ । १ ॥ वचनम् । (यथा, मार्क- ण्डेये । ४१ । ४ । “चक्षुःपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत् ॥”) वपनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-325-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाणी" आता है (34)
वचन मनुष्य के मुँह से निकला हुआ सार्थक शब्द । वाणी । वाक्य । पर्या॰—इरा । …वाचा वाणी । सरस्वतीभाष पु संज्ञा स्त्री॰ भाषा । शब्द । वाणीवाच् वाचा । वाणी । वाक्यभारती वचन । वाणीवाग्देवता वाणी । सरस्वतीवाक् वाणी । वाक्यगी वाणी । बोलने की शक्तिबोल मनुष्य के मुँह से उच्चारण किया हुआ शब्द या वाक्य । वचन । वाणीबोलती बोलने की शक्ति । वाक् । वाणी । मुहा॰—बोलती बंद होना = लज्जा, शर्मं या …गुफ्तार वाणी । बोली । आवाजवाक्यशाक्ति वाणी । सरस्वतीइडा पृथिवी । भूमिइरा कश्यप की वह स्त्री जिससे बृहस्पति या उदभिज उत्पन्न हुएइला पृथ्वीवाक बगलों का समूहगिरा वह शक्ति जिसकी सहायता से मनुष्य बातें करता है । बोलने की ताकतभाषा व्यक्त नाद की वह समष्टि जिसकी सहायता से किसी एक समाज या देश के लोग अपन…वारि जल । पानीगीथा गीत । गानाउपजाति वे वुत्त जो इंद्रवज्रा और उपेंद्रवज्रा तथा इंद्रवंशा और वंशस्थ के मेल …त्विष् तीव्र आंदोलनकादंबरी कोकील । कोयलधेना नदीराधना पु † ^१ क्रि॰ स॰बाक बकपंक्ति । बकयूथगांधर्वी दुर्गापंचस्कंध बौद्ध दर्शन में गुणों की समष्टि जिसे स्कंध कहते हैं । विशेष—स्कंध पाँच…बचन पु † संज्ञा पुं॰बेन † संज्ञा पुं॰आवाज शब्द । ध्वनि । नाद । क्रि॰ प्र॰—आना । — करना । — देना । — लगानाबोली किसी प्राणी के मुँह स े निकाला हुआ शब्द । मुँह से निकली हुई आवाज । वाण…भारति पु संज्ञा स्त्री॰कर्मोद्रिय काम करनेवाली इंद्रिय । वह इंद्रिय जिस हिला ड़ुलाकर कोई क्रिया उत्पन्न …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाणीवाणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | वाणि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाणी 📚 ➤ भाषण, वचन, भाषा
संस्कृत: सरस्वती · पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाणी 📚सरस्वती🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वाणी
वाणी के नाम (१.६.१) — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, सरस्वती
युग (३.३.३०) — गाड़ी, जोड़ा, सत्ययुग, स्वर्ग, बाण, पशु, वज्र, दिशा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें