🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:56:13 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अर्वन् (पुंलिङ्ग)

घोड़ा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्वाअर्वाणौअर्वाणः
द्वितीयाअर्वाणम्अर्वाणौअर्वनः
तृतीयाअर्वनाअर्वभ्याम्अर्वभिः
चतुर्थीअर्वनेअर्वभ्याम्अर्वभ्यः
पञ्चमीअर्वनःअर्वभ्याम्अर्वभ्यः
षष्ठीअर्वनःअर्वनोःअर्वनाम्
सप्तमीअर्वनिअर्वनोःअर्वसु
सम्बोधनहे अर्वन्हे अर्वाणौहे अर्वाणः

अर्थ: घोड़ा
संस्कृत: पर्याय: घोटक, वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अर्वन् (नपुंसकलिङ्ग)

घोड़ा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्वअर्वणीअर्वाणि
द्वितीयाअर्वअर्वणीअर्वाणि
तृतीयाअर्वणाअर्वभ्याम्अर्वभिः
चतुर्थीअर्वणेअर्वभ्याम्अर्वभ्यः
पञ्चमीअर्वणःअर्वभ्याम्अर्वभ्यः
षष्ठीअर्वणःअर्वणोःअर्वणाम्
सप्तमीअर्वणिअर्वणोःअर्वसु
सम्बोधनहे अर्वन् / हे अर्वहे अर्वणीहे अर्वाणि

अर्थ: घोड़ा
संस्कृत: पर्याय: घोटक, वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व
English: running, quick (said of Agni and Indra), RV.

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें