🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:27:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्वा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्वा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्वा

अर्थ: घोडा

संस्कृत: अश्वः, अधमम् · पर्याय: घोटक, वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व

अंग्रेज़ी: Horse

व्युत्पत्ति: ऋ+वनिप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्वन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्व् + अच्
  3. अर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अर्व् + अच्
  4. अर्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अर्व् + अच्
  5. अर्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अर्व् + घञ्
  6. अर्वा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अर्व् + अच्
  7. अर्व (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अर्व् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्वन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्वाअर्वाणौअर्वाणः
द्वितीयाअर्वाणम्अर्वाणौअर्वनः
तृतीयाअर्वनाअर्वभ्याम्अर्वभिः
चतुर्थीअर्वनेअर्वभ्याम्अर्वभ्यः
पञ्चमीअर्वनःअर्वभ्याम्अर्वभ्यः
षष्ठीअर्वनःअर्वनोःअर्वनाम्
सप्तमीअर्वनिअर्वनोःअर्वसु
सम्बोधनहे अर्वन्हे अर्वाणौहे अर्वाणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्वन्
अर्वन्
arvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्वन् mfn. running, quick (said of Agni and Indra), RV.
low, inferior, vile, Uṇ.
अर्वन् (आ), m. a courser, horse, RV.; AV.; ŚBr. N. of Indra (see before), L.
one of the ten horses of the moon, L.
a short span, L. (cf. अरावन्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्वन् a. [ऋ-वनिप्] 1 Going, moving, running. --2 Mean, unworthy, censurable (गर्ह्य Uṇ. 4. 112; कुत्सित 5. 54). --m. (अर्वा, अर्वंतौ, अर्वंतः &c.) 1 A horse: श्लथीकृतप्रग्रहमर्वतां व्रजाः Śi. 12. 31. --2 An epithet of a horse or its driver. --3 One of the ten horses of the moon. --4 Indra. --5 A short span (गोकर्णपरिमाण). --ती 1 A mare. --2 A bawd, procuress. --3 A nymph. --Comp. --वसुः one of the principal seven rays of the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्वन् पु० ऋ--वनिप् । १ घोटके, २ इन्द्रे, ३ गोकर्णपरिमाणे च । स्त्रियामर्वती सा च ४ बडवायां ५ कुट्टिन्यामपि । अस्य सुभिन्ने त्रादेशः अर्वन्तौ अर्व्वतः । “श्लथीकृतप्रग्रह- मर्वतां ब्रजाः” माघः सौ तु अर्व्वा इत्येव लोकएव त्रादेश इति भाष्यम् वेदे तु अर्वाणौ इत्येव । ४ गमनशीले त्रि० स्त्रियां ङीप् वनोरश्च । अर्वरी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्वाअर्वन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्व् + अच् | अर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अर्व् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्वा 📚 ➤ घोडा
संस्कृत: अश्वः, अधमम् · पर्याय: घोटक, वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्वन् 📚mfn. running, quick (said of Agni and Indra), RV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अर्वन्
निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्वा: ऋ+वनिप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें