🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:57:15 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आदि (पुंलिङ्ग)

प्रथम, प्राथमिक, आदिम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआदिःआदीआदयः
द्वितीयाआदिम्आदीआदीन्
तृतीयाआदिनाआदिभ्याम्आदिभिः
चतुर्थीआदयेआदिभ्याम्आदिभ्यः
पञ्चमीआदेःआदिभ्याम्आदिभ्यः
षष्ठीआदेःआद्योःआदीनाम्
सप्तमीआदौआद्योःआदिषु
सम्बोधनहे आदेहे आदीहे आदयः

अर्थ: प्रथम, प्राथमिक, आदिम
संस्कृत: पर्याय: पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, मूल

📚 अमरकोश में:
• पहला (३.१.७९) — पर्याय: पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, नपुं॰

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आदि (स्त्रीलिङ्ग)

प्रथम, प्राथमिक, आदिम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआदिःआदीआदयः
द्वितीयाआदिम्आदीआदीः
तृतीयाआद्याआदिभ्याम्आदिभिः
चतुर्थीआदये / आद्यैआदिभ्याम्आदिभ्यः
पञ्चमीआदेः / आद्याःआदिभ्याम्आदिभ्यः
षष्ठीआदेः / आद्याःआद्योःआदीनाम्
सप्तमीआदौ / आद्याम्आद्योःआदिषु
सम्बोधनहे आदेहे आदीहे आदयः

अर्थ: प्रथम, प्राथमिक, आदिम
संस्कृत: पर्याय: पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, मूल

📚 अमरकोश में:
• पहला (३.१.७९) — पर्याय: पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, नपुं॰

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

आदि (नपुंसकलिङ्ग)

प्रथम, प्राथमिक, आदिम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआदिआदिनीआदीनि
द्वितीयाआदिआदिनीआदीनि
तृतीयाआदिनाआदिभ्याम्आदिभिः
चतुर्थीआदिने / आदयेआदिभ्याम्आदिभ्यः
पञ्चमीआदिनः / आदेःआदिभ्याम्आदिभ्यः
षष्ठीआदिनः / आदेःआदिनोः / आद्योःआदीनाम्
सप्तमीआदिनि / आदौआदिनोः / आद्योःआदिषु
सम्बोधनहे आदि / हे आदेहे आदिनीहे आदीनि

अर्थ: प्रथम, प्राथमिक, आदिम
संस्कृत: पर्याय: पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, मूल

📚 अमरकोश में:
• पहला (३.१.७९) — पर्याय: पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, नपुं॰

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें