🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:23:11 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

गन्तृ (पुंलिङ्ग)

जो जाता है, घूमता है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागन्तागन्तारौगन्तारः
द्वितीयागन्तारम्गन्तारौगन्तॄन्
तृतीयागन्त्रागन्तृभ्याम्गन्तृभिः
चतुर्थीगन्त्रेगन्तृभ्याम्गन्तृभ्यः
पञ्चमीगन्तुःगन्तृभ्याम्गन्तृभ्यः
षष्ठीगन्तुःगन्त्रोःगन्तॄणाम्
सप्तमीगन्तरिगन्त्रोःगन्तृषु
सम्बोधनहे गन्तःहे गन्तारौहे गन्तारः

अर्थ: जो जाता है, घूमता है

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

गन्तृ (स्त्रीलिङ्ग)

जो जाता है, घूमता है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागन्तागन्तरौगन्तरः
द्वितीयागन्तरम्गन्तरौगन्तॄः
तृतीयागन्त्रागन्तृभ्याम्गन्तृभिः
चतुर्थीगन्त्रेगन्तृभ्याम्गन्तृभ्यः
पञ्चमीगन्तुःगन्तृभ्याम्गन्तृभ्यः
षष्ठीगन्तुःगन्त्रोःगन्तॄणाम्
सप्तमीगन्तरिगन्त्रोःगन्तृषु
सम्बोधनहे गन्तःहे गन्तरौहे गन्तरः

अर्थ: जो जाता है, घूमता है

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

गन्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

जो जाता है, घूमता है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागन्तृगन्तृणीगन्तॄणि
द्वितीयागन्तृगन्तृणीगन्तॄणि
तृतीयागन्तृणा / गन्त्रागन्तृभ्याम्गन्तृभिः
चतुर्थीगन्तृणे / गन्त्रेगन्तृभ्याम्गन्तृभ्यः
पञ्चमीगन्तृणः / गन्तुःगन्तृभ्याम्गन्तृभ्यः
षष्ठीगन्तृणः / गन्तुःगन्तृणोः / गन्त्रोःगन्तॄणाम्
सप्तमीगन्तृणि / गन्तरिगन्तृणोः / गन्त्रोःगन्तृषु
सम्बोधनहे गन्तृ / हे गन्तःहे गन्तृणीहे गन्तॄणि

अर्थ: जो जाता है, घूमता है

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬