🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:53:47 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ज्या (स्त्रीलिङ्ग)

धनुष की डोरी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्याज्येज्याः
द्वितीयाज्याम्ज्येज्याः
तृतीयाज्ययाज्याभ्याम्ज्याभिः
चतुर्थीज्यायैज्याभ्याम्ज्याभ्यः
पञ्चमीज्यायाःज्याभ्याम्ज्याभ्यः
षष्ठीज्यायाःज्ययोःज्यानाम्
सप्तमीज्यायाम्ज्ययोःज्यासु
सम्बोधनहे ज्येहे ज्येहे ज्याः

अर्थ: धनुष की डोरी
संस्कृत: पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 अमरकोश में:
• पृथ्वी के नाम (२.१.२) — पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणि
• प्रत्यंचा (२.८.८५) — पर्याय: मौर्वी, शिंजिनी, गुण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें