🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:59:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ज्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ज्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज्या

अर्थ: धनुष की डोरी

संस्कृत: भूमिः · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: ज्या+अङ्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ज्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ज्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ज्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ज्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्याज्येज्याः
द्वितीयाज्याम्ज्येज्याः
तृतीयाज्ययाज्याभ्याम्ज्याभिः
चतुर्थीज्यायैज्याभ्याम्ज्याभ्यः
पञ्चमीज्यायाःज्याभ्याम्ज्याभ्यः
षष्ठीज्यायाःज्ययोःज्यानाम्
सप्तमीज्यायाम्ज्ययोःज्यासु
सम्बोधनहे ज्येहे ज्येहे ज्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज्या
ज्या
jyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ज्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. धनुष की डोरी ।
२. वह रेखा जो किसी चाप के एक सिरे से दूसरे सिरे तक हो ।
३. वह रेखा जो किसी चाप के एक सिरे से उस व्यास पर लंब रूप से गिरी हो जो चाप के दूसरे सिरे से होकर गया ही ।
४. त्रिकोणमिति में केंद्र पर के कोण के विचार से ऊपर बतलाई हुई रेखा (क ग) और त्रिज्या (क घ) की निष्पत्ति ।
५. पृथ्वी ।
६. माता ।
७. किसी वृत्त का व्यास ।
८. सर्वोच्च शक्ति (को॰) ।
९. अत्यधिक माँग (को॰) ।
१०. एक प्रकार की छड़ी । शम्या (को॰) ।
१०. सेना का पृष्ठ भाग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ज्या (cf. √ जि) cl. 9. P. जिनाति (Pot. ˚नीयात्; p. ˚नत्; pf. जिज्यौ; fut. ज्यास्यति, Pāṇ. vi, 1, 16 f.; ind.p. -ज्याय, 42) Ved. to overpower, oppress, deprive any one (acc.) of property (acc.), RV.; AV. &c.; (derived fr. ज्यायस्, ‘senior’) to become old, Dhātup. xxxi, 29 : cl. 4. Ā. जीयते or Pass. ˚यते, Ved. to be oppressed or treated badly, be deprived of property (or everything, सर्व-ज्यानिम्, TS. vii), RV. &c.: Caus. ज्यापयति, to call any one old, Pāṇ. iii, 1, 21; Siddh. 46 : Desid. (p. जिज्यासत्) to wish to overpower, RV. x, 152, 5 : Intens. जेजीयते, Pāṇ. vi, 1, 16, Kāś.; cf. परि-; βιάω.
2. ज्या f. = βία, see परम-ज्या
excessive demand, ŚBr. v, 4, 5, 4.
3. ज्या f. a bow-string, βιός RV.; AV.; VS. &c.
(in geom.) the chord of an arc
= ज्यार्ध, Sūryas.
cf. अधि-, उज्-, परम-, वि- and स-ज्य
एक-, क्रम-, क्रान्ति-.
4. ज्या f. the earth, L.
a mother, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (426,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्या I. {c9c} P. (जिनाति) 1 To overpower, oppress. --2 To grow old. --3 A. (जीयते) To be oppressed.
ज्या 1 A bow-string; विश्रामं [] लभतामिदं च शिथिलज्याबंधमस्मद्धनुः Ś. 2. 6; R. 3. 59, 11. 15; 12. 104. --2 The chord of an arc. --3 The earth. --4 A mother. --5 Overpowering force or strength. --6 Excessive demand, importunity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0519-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्या जरायां क्य्रा० प्वा० पर० अक० अनिट् । जिनाति अ- ज्यासीत् । जिज्यौ जिज्यतुः । जिनः ।
ज्या स्त्री ज्या--अघ्न्या० यक् नि० । १ घनुर्गुणे अमरः तस्य निरन्तराकर्षणेन धनुषो जराकरणात्तथात्वम् । २ वसुधायां तस्याः प्रतिक्षणं क्षीयमानत्वात् तथात्वं ३ मातरि स्वप्रसवेन तस्याः वयोहानेस्तथात्वम् मेदि० । गोलक्षेत्रान्तर्गते धनुराकारक्षेत्रस्थकेन्द्रस्थानात् उभयपार्श्वसंलग्ने ४ सरलरेखाभेदे । क्रमज्याशब्दे २३०३ पृ० जीवाशब्दे ३१३५ पृ० दृश्यम् । ताश्च चतुर्विं शतिसंख्यि- कास्तत्र क्रमज्याशब्दे उक्तावशिष्टा उत्क्रमज्यामानसंख्या- ङ्काश्च सू० सि० उक्ता यथा “मुनयोरन्ध्रयमलारसषट्का मुनीश्वराः” । द्व्यष्टैकारूपषड्दस्राः सागरार्थहुताशनाः । खर्तुवेदानवाद्र्यर्थादिङ्नगास्त्र्यर्थकुञ्जराः । नगाम्बरवि- यच्चन्द्रारूपधरणिशङ्कराः । शरार्णवहुताशैकाभुजङ्गाक्षि शरेन्दवः । नवरूज्पमहीर्ध्रैकागजैकाङ्कनिशाकराः । गु णाश्विरूपनेत्राणि पावकाग्निगुणाश्विनः । वस्वर्णवार्धय- [] मलास्तुरङ्गर्तुनगाश्विनः । नवाष्टनवनेत्राणि पावकैकय- माग्नयः । गजाग्निसागरगुणा उत्क्रमज्यार्द्धपिण्डकाः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3159,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्या, गि जरायाम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्यां- परं-अकं-अनिट् ।) जरा गतबहुवयोभावः । गि, जिनाति वृद्धः । जीनः । इति दुर्गादासः ॥
ज्या, स्त्री, (ज्या + अन्येभ्योऽपीति डस्ततष्टाप् ।) धनुर्गुणः । तत्पर्य्यायः । मौर्व्वी २ शिञ्जिनी ३ गुणः ४ इत्यमरः । २ । ८ । ८५ ॥ शिञ्ज्या ५ जीवा ६ [] पतञ्चिका ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ गव्या ८ वाणासनः ९ द्रुणा १० । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १ । २२६ । २० । “जग्राह बलमास्थाय ज्यया च युयुजे धनुः ॥”) माता । वसुधा । इति मेदिनी । ये, २ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-548-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ज्या" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ज्याज्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ज्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ज्या 📚 ➤ धनुष की डोरी
संस्कृत: भूमिः · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ज्या 📚धनुष की डोरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ज्या
पृथ्वी के नाम (२.१.२) — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा
प्रत्यंचा (२.८.८५) — मौर्वी, शिंजिनी, गुण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें