🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:22:50 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तपनीय (नपुंसकलिङ्ग)

सोना, विशेषतःवह जो आग में तपाया जा चुका है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपनीयम्तपनीयेतपनीयानि
द्वितीयातपनीयम्तपनीयेतपनीयानि
तृतीयातपनीयेनतपनीयाभ्याम्तपनीयैः
चतुर्थीतपनीयायतपनीयाभ्याम्तपनीयेभ्यः
पञ्चमीतपनीयात् / तपनीयाद्तपनीयाभ्याम्तपनीयेभ्यः
षष्ठीतपनीयस्यतपनीययोःतपनीयानाम्
सप्तमीतपनीयेतपनीययोःतपनीयेषु
सम्बोधनहे तपनीयहे तपनीयेहे तपनीयानि

अर्थ: सोना, विशेषतःवह जो आग में तपाया जा चुका है
संस्कृत: पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्

📚 अमरकोश में:
• सोने के नाम (२.९.९४) — पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तपनीय (पुंलिङ्ग)

सोना, विशेषतःवह जो आग में तपाया जा चुका है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपनीयःतपनीयौतपनीयाः
द्वितीयातपनीयम्तपनीयौतपनीयान्
तृतीयातपनीयेनतपनीयाभ्याम्तपनीयैः
चतुर्थीतपनीयायतपनीयाभ्याम्तपनीयेभ्यः
पञ्चमीतपनीयात् / तपनीयाद्तपनीयाभ्याम्तपनीयेभ्यः
षष्ठीतपनीयस्यतपनीययोःतपनीयानाम्
सप्तमीतपनीयेतपनीययोःतपनीयेषु
सम्बोधनहे तपनीयहे तपनीयौहे तपनीयाः

अर्थ: सोना, विशेषतःवह जो आग में तपाया जा चुका है
संस्कृत: पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्
English: to be heated, W.

📚 अमरकोश में:
• सोने के नाम (२.९.९४) — पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें