🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:36:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तपनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तपनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तपनीयः

अर्थ: संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: सन्तापे · पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्

अंग्रेज़ी: to be heated, W.

व्युत्पत्ति: तप्+अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तपनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तप् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तपनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपनीयःतपनीयौतपनीयाः
द्वितीयातपनीयम्तपनीयौतपनीयान्
तृतीयातपनीयेनतपनीयाभ्याम्तपनीयैः
चतुर्थीतपनीयायतपनीयाभ्याम्तपनीयेभ्यः
पञ्चमीतपनीयात् / तपनीयाद्तपनीयाभ्याम्तपनीयेभ्यः
षष्ठीतपनीयस्यतपनीययोःतपनीयानाम्
सप्तमीतपनीयेतपनीययोःतपनीयेषु
सम्बोधनहे तपनीयहे तपनीयौहे तपनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तप् (भ्वादिगण) · अर्थ: संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (सन्तापे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतपतितपतःतपन्ति
मध्यमतपसितपथःतपथ
उत्तमतपामितपावःतपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तपति · लिट्: तताप · लुट्: तप्ता · लृट्: तप्स्यति · लोट्: तपतात् · लङ्: अतपत् · विधिलिङ्: तपेत् · आशीर्लिङ्: तप्यात् · लुङ्: अताप्सीत् · लृङ्: अतप्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तपन · ण्वुल्: तापकः · तृच्: तप्ता · यत्: तप्यः · तव्य: तप्तव्यः · अनीयर्: तपनीयः · क्त: तप्तः · क्तवतु: तप्तवान् · शतृ: तपन् · स्य-शतृ: तप्स्यन् · क्त्वा: तप्त्वा · ल्यप्: प्रतप्य · तुमुन्: तप्तुम् · णमुल्: तापम् · घञ्: तापः · क्तिन्: तप्ति · क्वसु: तेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तपनीय
तपनीय
tapanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तपनीय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] सोना ।
तपनीय २ वि॰ तपने या तापने योग्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपनीय mfn. to be heated, W.
to be suffered (as self-mortification), W.
तपनीय m. a sort of rice, Car. i, 27
तपनीय n. gold purified with fire, MBh. iv, vi; R. vi; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपनीय a. 1 To be heated. --2 To be suffered or practised (as a penance). --यं Gold; especially gold purified with fire; तपनीयाशोकः M. 3; तपनीयोपानद्युगलमार्यः प्रसादीकरोतु Mv. 4; असंस्पृशंतौ तपनीयपीठं R. 18. 41. (Also तपनीयकं in this sense.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपनीय न० तप--अनीयर् । १ स्वर्णे कनकधुस्तूरे च अमरः । “भव्यानि तु तपनीयसंक्रमस्य” माघः । “असंस्पृशन्तौ तप्रनीयपीठम्” रघुः । स्वार्थे क । तपनीयक सुवर्णे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3231,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपनीयं, क्ली, (तप + अनीयर् । वह्नौ शोधनीय- परीक्षणीयत्वादस्य तथात्वम् ।) स्वर्णम् । इत्य- मरः । २ । ९ । ९४ ॥ (यथा, रघुः । १८ । ४१ । “तस्मादधः किञ्चिदिवावतीर्णा- वसंस्पृशन्तौ तपनीयपीठम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-587-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तपनीयःतपनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तप् + अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तपनीयः 📚 ➤ संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: सन्तापे · पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तपनीय 📚सोना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तपनीय
सोने के नाम (२.९.९४) — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, शातकुम्भ, गांगेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तपनीयः: तप् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें