🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:34:53 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्योत (पुंलिङ्ग)

प्रकाश, ज्योति, उजाला जैसा कि ’खद्योत’ में

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्योतःद्योतौद्योताः
द्वितीयाद्योतम्द्योतौद्योतान्
तृतीयाद्योतेनद्योताभ्याम्द्योतैः
चतुर्थीद्योतायद्योताभ्याम्द्योतेभ्यः
पञ्चमीद्योतात् / द्योताद्द्योताभ्याम्द्योतेभ्यः
षष्ठीद्योतस्यद्योतयोःद्योतानाम्
सप्तमीद्योतेद्योतयोःद्योतेषु
सम्बोधनहे द्योतहे द्योतौहे द्योताः

अर्थ: प्रकाश, ज्योति, उजाला जैसा कि ’खद्योत’ में
संस्कृत: पर्याय: प्रकाश, आतप

📚 अमरकोश में:
• धूप/प्रकाश के नाम (१.३.३८) — पर्याय: प्रकाश, आतप

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें