🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:00:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्योतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्योतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्योतः

अर्थ: प्रकाश, ज्योति, उजाला जैसा कि ’खद्योत’ में

संस्कृत: आतपः · पर्याय: प्रकाश, आतप

व्युत्पत्ति: द्युत् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्योत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. द्योतृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्यु + तृच्
  3. द्योतृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्यु + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्योत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्योतःद्योतौद्योताः
द्वितीयाद्योतम्द्योतौद्योतान्
तृतीयाद्योतेनद्योताभ्याम्द्योतैः
चतुर्थीद्योतायद्योताभ्याम्द्योतेभ्यः
पञ्चमीद्योतात् / द्योताद्द्योताभ्याम्द्योतेभ्यः
षष्ठीद्योतस्यद्योतयोःद्योतानाम्
सप्तमीद्योतेद्योतयोःद्योतेषु
सम्बोधनहे द्योतहे द्योतौहे द्योताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्योत
द्योत
dyota
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धूप/प्रकाश के नाम (1.3.38) प्रकाश · आतप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्योत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रकाश ।
२. आतप । धूप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्योत m. light, brilliance (cf. ख-, चिन्त्य-, नख-)
sunshine, heat, W.
2. द्योत and ˚तन. See हृद्-द्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (500,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्योतः [द्युत्-भावे घञ्] 1 Light, [] lustre, brilliance; as in खद्यांत. --2 Sunshine. --3 Heat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0583-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्योत पु० द्युत--भावे घञ् । १ प्रकाशे २ आतपे अमरः । खद्योतः “चन्द्रार्ककिरणद्योतम्” हरिवं० ४३ अ० “विद्यु- द्द्योतनिकाशेन मुकुटेनार्कवर्चसा” हरिवम्० २४१ अ० । उत्कृष्टो द्योत् उद्द्योतः “निरवद्यविद्योद्द्योतेन द्योति- तस्तत्त्वतोऽयमर्थः” दायभा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3775,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्योतः, पुं, (द्युत् + भावे घञ् ।) प्रकाशः । (यथा, हरिवंशे । २३३ । २४ । “विद्युद्द्योतनिकाशेन मुकुटेनार्कवर्च्चसा ॥”) आतपः । इत्यमरः । १ । ४ । ३४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-757-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्योतःद्योत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: द्युत् + घञ्)
अन्य सम्भावना: द्योतृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्यु + तृच् | द्योतृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्यु + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्योतः 📚 ➤ प्रकाश, ज्योति, उजाला जैसा कि ’खद्योत’ में
संस्कृत: आतपः · पर्याय: प्रकाश, आतप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्योत 📚प्रकाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्योत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्योतः: द्युत् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें