🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:04:18 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धन्वन् (पुंलिङ्ग)

सूखी जमीन, मरुभूमि, परत की भूमि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधन्वाधन्वानौधन्वानः
द्वितीयाधन्वानम्धन्वानौधन्वनः
तृतीयाधन्वनाधन्वभ्याम्धन्वभिः
चतुर्थीधन्वनेधन्वभ्याम्धन्वभ्यः
पञ्चमीधन्वनःधन्वभ्याम्धन्वभ्यः
षष्ठीधन्वनःधन्वनोःधन्वनाम्
सप्तमीधन्वनिधन्वनोःधन्वसु
सम्बोधनहे धन्वन्हे धन्वानौहे धन्वानः

अर्थ: सूखी जमीन, मरुभूमि, परत की भूमि
संस्कृत: पर्याय: मरु

📚 अमरकोश में:
• मरुस्थल (२.१.६) — पर्याय: मरु
• धनुष (२.८.८३) — पर्याय: धनुस्, चाप, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक, इष्वास

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

धन्वन् (नपुंसकलिङ्ग)

सूखी जमीन, मरुभूमि, परत की भूमि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधन्वधन्वनीधन्वानि
द्वितीयाधन्वधन्वनीधन्वानि
तृतीयाधन्वनाधन्वभ्याम्धन्वभिः
चतुर्थीधन्वनेधन्वभ्याम्धन्वभ्यः
पञ्चमीधन्वनःधन्वभ्याम्धन्वभ्यः
षष्ठीधन्वनःधन्वनोःधन्वनाम्
सप्तमीधन्वनिधन्वनोःधन्वसु
सम्बोधनहे धन्वन् / हे धन्वहे धन्वनीहे धन्वानि

अर्थ: सूखी जमीन, मरुभूमि, परत की भूमि
संस्कृत: पर्याय: मरु
English: a bow, RV. &c. (esp. ifc.; cf. अस्थि-, उग्र-, क्षिप्र- &c., and, Pāṇ. v, 4, 132 &c.; Vām. v, 2, 67)

📚 अमरकोश में:
• मरुस्थल (२.१.६) — पर्याय: मरु
• धनुष (२.८.८३) — पर्याय: धनुस्, चाप, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक, इष्वास

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें