🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:11:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

धान्य (नपुंसकलिङ्ग)

अनाज, अन्न, चावल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधान्यम्धान्येधान्यानि
द्वितीयाधान्यम्धान्येधान्यानि
तृतीयाधान्येनधान्याभ्याम्धान्यैः
चतुर्थीधान्यायधान्याभ्याम्धान्येभ्यः
पञ्चमीधान्यात् / धान्याद्धान्याभ्याम्धान्येभ्यः
षष्ठीधान्यस्यधान्ययोःधान्यानाम्
सप्तमीधान्येधान्ययोःधान्येषु
सम्बोधनहे धान्यहे धान्येहे धान्यानि

अर्थ: अनाज, अन्न, चावल
संस्कृत: पर्याय: व्रीहि, स्तम्बकरि

📚 अमरकोश में:
• अनाज (२.९.२२) — पर्याय: व्रीहि, स्तम्बकरि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

धान्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधान्यःधान्यौधान्याः
द्वितीयाधान्यम्धान्यौधान्यान्
तृतीयाधान्येनधान्याभ्याम्धान्यैः
चतुर्थीधान्यायधान्याभ्याम्धान्येभ्यः
पञ्चमीधान्यात् / धान्याद्धान्याभ्याम्धान्येभ्यः
षष्ठीधान्यस्यधान्ययोःधान्यानाम्
सप्तमीधान्येधान्ययोःधान्येषु
सम्बोधनहे धान्यहे धान्यौहे धान्याः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: व्रीहि, स्तम्बकरि

📚 अमरकोश में:
• अनाज (२.९.२२) — पर्याय: व्रीहि, स्तम्बकरि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें