🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:02:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धान्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धान्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धान्यः

अर्थ: उत्पादन करना, पैदा करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: धान्ये · पर्याय: व्रीहि, स्तम्बकरि

अंग्रेज़ी: to bear fruit,to produce crops

व्युत्पत्ति: धान +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धान्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धन् + ण्यत्
  2. धानी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. धानी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धान्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधान्यःधान्यौधान्याः
द्वितीयाधान्यम्धान्यौधान्यान्
तृतीयाधान्येनधान्याभ्याम्धान्यैः
चतुर्थीधान्यायधान्याभ्याम्धान्येभ्यः
पञ्चमीधान्यात् / धान्याद्धान्याभ्याम्धान्येभ्यः
षष्ठीधान्यस्यधान्ययोःधान्यानाम्
सप्तमीधान्येधान्ययोःधान्येषु
सम्बोधनहे धान्यहे धान्यौहे धान्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धन् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: उत्पादन करना, पैदा करना (धान्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदधन्तिदधन्तःदधनति
मध्यमदधंसिदधन्थःदधन्थ
उत्तमदधन्मिदधन्वःदधन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दधन्ति · लिट्: दधान · लुट्: धनिता · लृट्: धनिष्यति · लोट्: दधन्तात् · लङ्: अदधन् · विधिलिङ्: दधन्यात् · आशीर्लिङ्: धन्यात् · लुङ्: अधनीत् · लृङ्: अधनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धनन · ण्वुल्: धानकः · तृच्: धनिता · ण्यत्: धान्यः · तव्य: धनितव्यः · अनीयर्: धननीयः · क्त: धनितः · क्तवतु: धनितवान् · शतृ: दधनत्/दधनद् · स्य-शतृ: धनिष्यन् · क्त्वा: धनित्वा · ल्यप्: प्रधन्य · तुमुन्: धनितुम् · णमुल्: धानम् · घञ्: धानः · क्तिन्: धान्ति · क्वसु: दधन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धान्य
धान्य
dhānya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धान्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चार तिल का एक परिमाण या तौल ।
२. धनिया ।
३. कैवर्ती मुस्तक । एक प्रकार का नागरमोथा ।
४. धान । छिलके समेत चावल ।
५. अन्न मात्र । विशेष— अन्न मात्र को धान्य कहते हैं । किसी किसी स्मृति में लिखा है कि खेत में के अन्न को शस्य और छिलके साहित अन्न को दाने को धान्य कहते है । यौ॰— धनधान्य ।
६. प्राचीन काल का एक प्रकार का अस्त्र जिसका प्रयोग शत्रु के अस्त्र निष्फल करने में होता था और जो वाल्मीकि के अनुसार विश्वामित्र से रामचंद्र को मिला था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धान्य᳙ mfn. consisting or made of grain, RV.; AV.
धान्य᳙ n. corn, grain, ib. &c. &c. (according to Suśr. only शालयः, षष्टिकाः & व्रीहयः, the other grains being कु-धान्य, q.v.)
a measure = 4 sesamum seeds, L.
coriander (also f(आ). ), L.
Cyperus Rotundus, L.
a kind of house, Gal.
2. धान्य n. (fr. धन) the being rich, richness, Dhātup. xx, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (514,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धान्यं [धाने पोषणे साधु यत्] 1 Graint corn, rice; (for the distinction between सस्य, धान्य, तंडुल and अन्न see under तंडुल). --2 Coriander. --3 A measure equal to four sesamum seeds. --Comp. --अचलः a pile of grain presented to, Brāhmaṇas as a gift. --अरिः a mouse, rat. --अर्थः wealth in rice or grain --अम्लं sour gruel made of the fermentation of rice-water. --अस्थि n. husk, chaff. --उत्तमः the best of grain, i. e. rice. --कल्कं {1} bran. {2} chaff, straw. --कोशः, --कोष्ठकं --कः a granary. --क्षेत्रं a corn-field. --चमसः rice flattened by threshing after it has been steeped and fried in the husk. --त्वच् f. the husk of corn. --मायः a corn-dealer. --राजः barley. --वर्धनं lending grain at interest, usury with grain. --वीजं (बीजं) coriander. --वीरः a sort of pulse (माष). --शीर्षकं the ear of corn. --शूकं the beard or awn of corn. --सारः threshed corn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0595-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धान्यं, क्ली, चतुस्तिलपरिमाणम् । इति शुभङ्करः । धन्याकम् । धनीया इति यस्य भाषा । तत्- पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “धन्याकं धान्यकं धान्यं कुस्तुम्बुरुधनीयकम् । धन्या कुस्तुम्बुरी चान्या वेषलोग्रा वितुन्नकम् ॥”) परिपेलम् । (धाने पोषणे साधु इति । धान + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । १८ । इति यत् । [] यद्बा, दधातीति । धा + “दधातेर्यन् नुट् च ।” उणां । ५ । ४८ । इति यन् नुट् च ।) सतुष- तण्डुलादि । धान इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । भोग्यम् २ भोगार्हम् ३ अन्नम् ४ अद्यम् ५ जीवसाधनम् ६ स्तम्बकरिः ७ ब्रीहिः ८ । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । १३ । ४ । “विश्वं स देव प्रति वारमग्ने धत्ते धान्यं पत्यते वसव्यैः ॥”) तत्र शूकधान्यगुणः । त्रिदोषशमनत्वम् । तेजो- वलातिशयवीर्य्यवृद्धिदातृत्वञ्च ॥ * ॥ शमीधान्य- गुणाः । गुरुत्वम् । हिमत्वम् । विबन्धदातृ- त्वञ्च ॥ * ॥ तृणधान्यगुणः । वातात्मकत्वम् । शिशि- रत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ धान्यं त्रिवि- धम् । हेमन्तोद्भवः शालिः १ ग्रीष्मजः षष्टिकः २ प्रावृट् कालभव आशुः ३ । एतेषां गुणास्तत्तत् शब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ वापितधान्यगुणः । गुरुत्वम् ॥ अवापितधान्यगुणः । वापितधान्यगुणात् किञ्चि- द्धीनः ॥ * ॥ रोप्यातिरोप्यधान्यगुणाः । लघु- त्वम् । शीध्रपाकित्वम् । गुणोत्तरत्वम् । अदा- हित्वम् । दोषहरत्वम् । बल्यत्वम् । मूत्रविव- र्द्धनत्वञ्च ॥ * ॥ नवं धान्यं अभिष्यन्दि । संवत्- सरोत्थितं धान्यं लघु । संवत्सरद्वयादूर्द्धं धान्यं वातप्रकोपणं रूक्षं लघुतरं पुंस्त्वघाति । शूकधान्यं शमीधान्यञ्च वत्सरादूर्द्ध्वं प्रश- स्तम् । शमीधान्यं वर्षादतीतं वातकृत् रूक्षम् । अभिनवं तत्प्रायेण गुरु । नवा यव- गोधूममाषतिला हिताः । पुराणा विरसा रूक्षा न तथार्थकराः ॥ अनार्त्तवं व्याधिहतं अपर्य्यागतं अभूमिजं नवञ्च धान्यं न गुणवत् ॥ अकालजातं धान्यं विरसं सर्व्वधातुप्रदूषणञ्च । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ व्रतादौ अन्नत्यागे वर्जनीयधान्यानि यथा, -- “एकादश्यां विशेषेण ह्यन्नमात्रं परित्यजेत् । फलं मूलं जलादीनि किञ्चिद्भक्ष्यं प्रकल्पयेत् ॥ अन्नन्तु धान्यसम्भूतं गिरिजे यदि जायते । धान्यानि विविधानीह जगत्यां शृणु यत्नतः ॥ श्याममाषमसूराश्च धान्यकोद्रवसर्षपाः । मुष्टको राजमाषाश्च तुमुरो जुमरस्तथा ॥ यवगोधूममुद्गाश्च तिलकङ्गुकुलत्थकाः । गवेधुकाश्च नीवारा आतकश्च कलायकाः ॥ माण्डुको वज्रकोरङ्कः कीचको वडकस्तथा । तिलकाश्चणकाद्याश्च धान्यानि कथितानि वै ॥ एडकान्यसमुद्भूतमन्नं भवति शोभने ! । अन्नत्यागे व्रते भक्ष्यमेतदेव विवर्ज्जयेत् ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डम् ॥ * ॥ अथ धान्यच्छेदनदिनम् । तत्र तिथयः रिक्ता- तिरिक्ताः । वाराः रविशुक्रसोमबुधबृहस्पती- नाम् । नक्षत्राणि कृत्तिका भरणी अश्लेषा पूर्व्वभाद्रपत् धनिष्ठा पूर्व्वाषाढा ज्येष्ठा चित्रा उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्तरभाद्रपत् एतानि । तत्र चन्द्रः शोभनः । लग्नानि वृष- सिंहवृश्चिककुम्भमिथुनतुलाकन्याधनुःपूर्व्वार्द्ध- [] स्वकीयजन्मलग्नमकरसंज्ञकानि ॥ * ॥ अथ धान्य- स्थापनदिनम् । तत्र नक्षत्राणि । भरण्यश्लेषार्द्रा- कृत्तिकाविशाखापूर्व्वफल्गुनीपूर्व्वाषाढापूर्व्व- भाद्रपज्ज्येष्ठामघाभिन्नानि । तत्र वाराः शुभ- ग्रहाणाम् । लग्नानि मकरवृषसिंहवृश्चिककुम्भ- मिथुनकन्याधनुर्मीनसंज्ञकानि ॥ * ॥ अथ धान्या- दिवृद्धिदानदिनम् । तत्र नक्षत्राणि श्रवणा धनिष्ठा शतभिषा विशाखा उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्तरभाद्रपत् रोहिणी रेवती पुनर्व्वसुः पुष्यः अश्विनी ज्येष्ठा एतानि । वाराः बुधभिन्नाः । इति ज्योतिषम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-792-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धान्य" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धान्यःधान्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धन् + ण्यत् 📚
अन्य सम्भावना: धानी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | धानी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धान्यः 📚 ➤ उत्पादन करना, पैदा करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: धान्ये · पर्याय: व्रीहि, स्तम्बकरि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धान्य 📚चार तिल का एक परिमाण या तौल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धान्य
अनाज (२.९.२२) — व्रीहि, स्तम्बकरि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धान्यः: धन् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें