🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:49:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धान्य
dhānya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धान्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चार तिल का एक परिमाण या तौल ।
२. धनिया ।
३. कैवर्ती मुस्तक । एक प्रकार का नागरमोथा ।
४. धान । छिलके समेत चावल ।
५. अन्न मात्र । विशेष— अन्न मात्र को धान्य कहते हैं । किसी किसी स्मृति में लिखा है कि खेत में के अन्न को शस्य और छिलके साहित अन्न को दाने को धान्य कहते है । यौ॰— धनधान्य ।
६. प्राचीन काल का एक प्रकार का अस्त्र जिसका प्रयोग शत्रु के अस्त्र निष्फल करने में होता था और जो वाल्मीकि के अनुसार विश्वामित्र से रामचंद्र को मिला था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धान्य᳙ mfn. consisting or made of grain, RV.; AV.
धान्य᳙ n. corn, grain, ib. &c. &c. (according to Suśr. only शालयः, षष्टिकाः & व्रीहयः, the other grains being कु-धान्य, q.v.)
a measure = 4 sesamum seeds, L.
coriander (also f(आ). ), L.
Cyperus Rotundus, L.
a kind of house, Gal.
2. धान्य n. (fr. धन) the being rich, richness, Dhātup. xx, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (514,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धान्यं [धाने पोषणे साधु यत्] 1 Graint corn, rice; (for the distinction between सस्य, धान्य, तंडुल and अन्न see under तंडुल). --2 Coriander. --3 A measure equal to four sesamum seeds. --Comp. --अचलः a pile of grain presented to, Brāhmaṇas as a gift. --अरिः a mouse, rat. --अर्थः wealth in rice or grain --अम्लं sour gruel made of the fermentation of rice-water. --अस्थि n. husk, chaff. --उत्तमः the best of grain, i. e. rice. --कल्कं {1} bran. {2} chaff, straw. --कोशः, --कोष्ठकं --कः a granary. --क्षेत्रं a corn-field. --चमसः rice flattened by threshing after it has been steeped and fried in the husk. --त्वच् f. the husk of corn. --मायः a corn-dealer. --राजः barley. --वर्धनं lending grain at interest, usury with grain. --वीजं (बीजं) coriander. --वीरः a sort of pulse (माष). --शीर्षकं the ear of corn. --शूकं the beard or awn of corn. --सारः threshed corn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0595-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धान्यं, क्ली, चतुस्तिलपरिमाणम् । इति शुभङ्करः । धन्याकम् । धनीया इति यस्य भाषा । तत्- पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “धन्याकं धान्यकं धान्यं कुस्तुम्बुरुधनीयकम् । धन्या कुस्तुम्बुरी चान्या वेषलोग्रा वितुन्नकम् ॥”) परिपेलम् । (धाने पोषणे साधु इति । धान + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । १८ । इति यत् । [] यद्बा, दधातीति । धा + “दधातेर्यन् नुट् च ।” उणां । ५ । ४८ । इति यन् नुट् च ।) सतुष- तण्डुलादि । धान इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । भोग्यम् २ भोगार्हम् ३ अन्नम् ४ अद्यम् ५ जीवसाधनम् ६ स्तम्बकरिः ७ ब्रीहिः ८ । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । १३ । ४ । “विश्वं स देव प्रति वारमग्ने धत्ते धान्यं पत्यते वसव्यैः ॥”) तत्र शूकधान्यगुणः । त्रिदोषशमनत्वम् । तेजो- वलातिशयवीर्य्यवृद्धिदातृत्वञ्च ॥ * ॥ शमीधान्य- गुणाः । गुरुत्वम् । हिमत्वम् । विबन्धदातृ- त्वञ्च ॥ * ॥ तृणधान्यगुणः । वातात्मकत्वम् । शिशि- रत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ धान्यं त्रिवि- धम् । हेमन्तोद्भवः शालिः १ ग्रीष्मजः षष्टिकः २ प्रावृट् कालभव आशुः ३ । एतेषां गुणास्तत्तत् शब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ वापितधान्यगुणः । गुरुत्वम् ॥ अवापितधान्यगुणः । वापितधान्यगुणात् किञ्चि- द्धीनः ॥ * ॥ रोप्यातिरोप्यधान्यगुणाः । लघु- त्वम् । शीध्रपाकित्वम् । गुणोत्तरत्वम् । अदा- हित्वम् । दोषहरत्वम् । बल्यत्वम् । मूत्रविव- र्द्धनत्वञ्च ॥ * ॥ नवं धान्यं अभिष्यन्दि । संवत्- सरोत्थितं धान्यं लघु । संवत्सरद्वयादूर्द्धं धान्यं वातप्रकोपणं रूक्षं लघुतरं पुंस्त्वघाति । शूकधान्यं शमीधान्यञ्च वत्सरादूर्द्ध्वं प्रश- स्तम् । शमीधान्यं वर्षादतीतं वातकृत् रूक्षम् । अभिनवं तत्प्रायेण गुरु । नवा यव- गोधूममाषतिला हिताः । पुराणा विरसा रूक्षा न तथार्थकराः ॥ अनार्त्तवं व्याधिहतं अपर्य्यागतं अभूमिजं नवञ्च धान्यं न गुणवत् ॥ अकालजातं धान्यं विरसं सर्व्वधातुप्रदूषणञ्च । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ व्रतादौ अन्नत्यागे वर्जनीयधान्यानि यथा, -- “एकादश्यां विशेषेण ह्यन्नमात्रं परित्यजेत् । फलं मूलं जलादीनि किञ्चिद्भक्ष्यं प्रकल्पयेत् ॥ अन्नन्तु धान्यसम्भूतं गिरिजे यदि जायते । धान्यानि विविधानीह जगत्यां शृणु यत्नतः ॥ श्याममाषमसूराश्च धान्यकोद्रवसर्षपाः । मुष्टको राजमाषाश्च तुमुरो जुमरस्तथा ॥ यवगोधूममुद्गाश्च तिलकङ्गुकुलत्थकाः । गवेधुकाश्च नीवारा आतकश्च कलायकाः ॥ माण्डुको वज्रकोरङ्कः कीचको वडकस्तथा । तिलकाश्चणकाद्याश्च धान्यानि कथितानि वै ॥ एडकान्यसमुद्भूतमन्नं भवति शोभने ! । अन्नत्यागे व्रते भक्ष्यमेतदेव विवर्ज्जयेत् ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डम् ॥ * ॥ अथ धान्यच्छेदनदिनम् । तत्र तिथयः रिक्ता- तिरिक्ताः । वाराः रविशुक्रसोमबुधबृहस्पती- नाम् । नक्षत्राणि कृत्तिका भरणी अश्लेषा पूर्व्वभाद्रपत् धनिष्ठा पूर्व्वाषाढा ज्येष्ठा चित्रा उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्तरभाद्रपत् एतानि । तत्र चन्द्रः शोभनः । लग्नानि वृष- सिंहवृश्चिककुम्भमिथुनतुलाकन्याधनुःपूर्व्वार्द्ध- [] स्वकीयजन्मलग्नमकरसंज्ञकानि ॥ * ॥ अथ धान्य- स्थापनदिनम् । तत्र नक्षत्राणि । भरण्यश्लेषार्द्रा- कृत्तिकाविशाखापूर्व्वफल्गुनीपूर्व्वाषाढापूर्व्व- भाद्रपज्ज्येष्ठामघाभिन्नानि । तत्र वाराः शुभ- ग्रहाणाम् । लग्नानि मकरवृषसिंहवृश्चिककुम्भ- मिथुनकन्याधनुर्मीनसंज्ञकानि ॥ * ॥ अथ धान्या- दिवृद्धिदानदिनम् । तत्र नक्षत्राणि श्रवणा धनिष्ठा शतभिषा विशाखा उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्तरभाद्रपत् रोहिणी रेवती पुनर्व्वसुः पुष्यः अश्विनी ज्येष्ठा एतानि । वाराः बुधभिन्नाः । इति ज्योतिषम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-792-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धान्य" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें