🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:07:08 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

नभस् (नपुंसकलिङ्ग)

आकाश, अन्तरिक्ष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानभःनभसीनभांसि
द्वितीयानभःनभसीनभांसि
तृतीयानभसानभोभ्याम्नभोभिः
चतुर्थीनभसेनभोभ्याम्नभोभ्यः
पञ्चमीनभसःनभोभ्याम्नभोभ्यः
षष्ठीनभसःनभसोःनभसाम्
सप्तमीनभसिनभसोःनभस्सु / नभःसु
सम्बोधनहे नभःहे नभसीहे नभांसि

अर्थ: आकाश, अन्तरिक्ष
संस्कृत: पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

📚 अमरकोश में:
• श्रावण के (१.४.१८) — पर्याय: श्रावणिक
• आकाश के नाम (१.२.१) — पर्याय: द्यौ, दिव्, अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, अन्तरिक्ष, गगन, अनन्त, सुरवर्त्म

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

नभस् (पुंलिङ्ग)

वर्षा ऋतु

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानभाःनभसौनभसः
द्वितीयानभसम्नभसौनभसः
तृतीयानभसानभोभ्याम्नभोभिः
चतुर्थीनभसेनभोभ्याम्नभोभ्यः
पञ्चमीनभसःनभोभ्याम्नभोभ्यः
षष्ठीनभसःनभसोःनभसाम्
सप्तमीनभसिनभसोःनभस्सु / नभःसु
सम्बोधनहे नभःहे नभसौहे नभसः

अर्थ: वर्षा ऋतु
संस्कृत: पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

📚 अमरकोश में:
• श्रावण के (१.४.१८) — पर्याय: श्रावणिक
• आकाश के नाम (१.२.१) — पर्याय: द्यौ, दिव्, अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, अन्तरिक्ष, गगन, अनन्त, सुरवर्त्म

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें