🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:09:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नभः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नभः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नभः

अर्थ: मारना, हिंसा करना

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नभ् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. नभस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. नभस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. नभस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. नभस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. नभ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  7. नभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नभ् (दिवादिगण) · अर्थ: मारना, हिंसा करना (हिंसायाम्)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनभत् / अनभद्अनभताम्अनभन्
मध्यमअनभःअनभतम्अनभत
उत्तमअनभम्अनभावअनभाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नभ्यति · लिट्: ननाभ · लुट्: नभिता · लृट्: नभिष्यति · लोट्: नभ्यतात् · लङ्: अनभ्यत् · विधिलिङ्: नभ्येत् · आशीर्लिङ्: नभ्यात् · लुङ्: अनभत् · लृङ्: अनभिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नभन · ण्वुल्: नाभकः · तृच्: नभिता · यत्: नभ्यः · तव्य: नभितव्यः · अनीयर्: नभनीयः · क्त: नभितः · क्तवतु: नभितवान् · शतृ: नभ्यन् · स्य-शतृ: नभिष्यन् · क्त्वा: नभित्वा · ल्यप्: प्रणभ्य · तुमुन्: नभितुम् · णमुल्: नाभम् · घञ्: नाभः · क्तिन्: नब्धि · क्वसु: नेभिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नभ्
नभ्
nabh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नभ् cl. 1. Ā. नभते, to burst, be torn or rent asunder, RV. viii, 39, 1; x, 133, 1; impf. P. नभस्, to break or destroy (?), i, 174, 8 (cf. Dhātup. xviii, 13; Naigh. ii, 19); cl. 4. 9. P. नभ्यति, नभ्नाति (Dhātup. xxvi, 130, xxxi, 48), to hurt, injure (pf. Ā. नेभे, Bhaṭṭ.) : Caus. नभयति, to cause to burst, tear open, AitBr.
2. नभ् f. or m. injury (Sāy.) or injurer, RV. i, 174, 8 (only acc. pl. नभस्; but cf. 1. नभ् above).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभ् {c1c} A. (नभते) 1 To hurt, injure; सुग्रीवः प्रघसं नेभे Bk. 14. 33. --2 To be torn or rent, to burst.
नभ् f. Ved. Hurt, injury.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नभःनभ् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: नभस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | नभस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नभः 📚 ➤ मारना, हिंसा करना
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नभ् 📚cl. 1. Ā. नभते, to burst, be torn or rent asunder, RV. viii, 39, 1; x…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें