🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:55:52 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पर्वक (नपुंसकलिङ्ग)

घुटने का जोड़

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्वकम्पर्वकेपर्वकाणि
द्वितीयापर्वकम्पर्वकेपर्वकाणि
तृतीयापर्वकेणपर्वकाभ्याम्पर्वकैः
चतुर्थीपर्वकायपर्वकाभ्याम्पर्वकेभ्यः
पञ्चमीपर्वकात् / पर्वकाद्पर्वकाभ्याम्पर्वकेभ्यः
षष्ठीपर्वकस्यपर्वकयोःपर्वकाणाम्
सप्तमीपर्वकेपर्वकयोःपर्वकेषु
सम्बोधनहे पर्वकहे पर्वकेहे पर्वकाणि

अर्थ: घुटने का जोड़

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पर्वक (पुंलिङ्ग)

परु (जोड़, गाँठ) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्वकःपर्वकौपर्वकाः
द्वितीयापर्वकम्पर्वकौपर्वकान्
तृतीयापर्वकेणपर्वकाभ्याम्पर्वकैः
चतुर्थीपर्वकायपर्वकाभ्याम्पर्वकेभ्यः
पञ्चमीपर्वकात् / पर्वकाद्पर्वकाभ्याम्पर्वकेभ्यः
षष्ठीपर्वकस्यपर्वकयोःपर्वकाणाम्
सप्तमीपर्वकेपर्वकयोःपर्वकेषु
सम्बोधनहे पर्वकहे पर्वकौहे पर्वकाः

अर्थ: परु (जोड़, गाँठ) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें