🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:22:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पर्वकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर्वकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर्वकः

अर्थ: पूर्ण करना, भरना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: पूरणे

अंग्रेज़ी: to fill, to complete

व्युत्पत्ति: पर्वणा ग्रन्थिना कायति- पर्वन् + कै + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पर्वक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पर्व् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पर्वक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्वकःपर्वकौपर्वकाः
द्वितीयापर्वकम्पर्वकौपर्वकान्
तृतीयापर्वकेणपर्वकाभ्याम्पर्वकैः
चतुर्थीपर्वकायपर्वकाभ्याम्पर्वकेभ्यः
पञ्चमीपर्वकात् / पर्वकाद्पर्वकाभ्याम्पर्वकेभ्यः
षष्ठीपर्वकस्यपर्वकयोःपर्वकाणाम्
सप्तमीपर्वकेपर्वकयोःपर्वकेषु
सम्बोधनहे पर्वकहे पर्वकौहे पर्वकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पर्व् (भ्वादिगण) · अर्थ: पूर्ण करना, भरना (पूरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपर्वतिपर्वतःपर्वन्ति
मध्यमपर्वसिपर्वथःपर्वथ
उत्तमपर्वामिपर्वावःपर्वामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पर्वति · लिट्: पपर्व · लुट्: पर्विता · लृट्: पर्विष्यति · लोट्: पर्वतात् · लङ्: अपर्वत् · विधिलिङ्: पर्वेत् · आशीर्लिङ्: पर्व्यात् · लुङ्: अपर्वीत् · लृङ्: अपर्विष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पर्वण · ण्वुल्: पर्वकः · तृच्: पर्विता · ण्यत्: पर्व्यः · तव्य: पर्वितव्यः · अनीयर्: पर्वणीयः · क्त: पर्वितः · क्तवतु: पर्वितवान् · शतृ: पर्वन् · स्य-शतृ: पर्विष्यन् · क्त्वा: पर्वित्वा · ल्यप्: प्रपर्व्य · तुमुन्: पर्वितुम् · णमुल्: पर्वम् · घञ्: पर्वः · क्तिन्: पर्ति · क्वसु: पेरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पर्वक
पर्वक
parvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्वक संज्ञा पुं॰ [सं॰] पैर का घुटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्वक न० पर्वणा कायति कै--क । ऊरुसन्धौ (आँटु) शब्दच०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4268,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्व्वकं, क्ली, (पर्व्वणा ग्रन्थिना कायतीति । कै + कः ।) ऊरुपर्व्व । इति शब्दचन्द्रिका ॥ आँटु इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-074-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर्वकःपर्वक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पर्व् + ण्वुल् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर्वकः 📚 ➤ पूर्ण करना, भरना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: पूरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर्वक 📚पैर का घुटना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पर्वक = परु + अक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • पर्वकः: पर्व् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬