🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:34:08 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पवन (पुंलिङ्ग)

हवा, वायु

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापवनःपवनौपवनाः
द्वितीयापवनम्पवनौपवनान्
तृतीयापवनेनपवनाभ्याम्पवनैः
चतुर्थीपवनायपवनाभ्याम्पवनेभ्यः
पञ्चमीपवनात् / पवनाद्पवनाभ्याम्पवनेभ्यः
षष्ठीपवनस्यपवनयोःपवनानाम्
सप्तमीपवनेपवनयोःपवनेषु
सम्बोधनहे पवनहे पवनौहे पवनाः

अर्थ: हवा, वायु
संस्कृत: पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

📚 अमरकोश में:
• वायु के और नाम (१.१.७५) — पर्याय: समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, वात, पवमान, प्रभंजन
• (अनाज) ओसाना (३.२.२४) — पर्याय: निष्पाव, पव

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पवन (नपुंसकलिङ्ग)

पवित्रीकरण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापवनम्पवनेपवनानि
द्वितीयापवनम्पवनेपवनानि
तृतीयापवनेनपवनाभ्याम्पवनैः
चतुर्थीपवनायपवनाभ्याम्पवनेभ्यः
पञ्चमीपवनात् / पवनाद्पवनाभ्याम्पवनेभ्यः
षष्ठीपवनस्यपवनयोःपवनानाम्
सप्तमीपवनेपवनयोःपवनेषु
सम्बोधनहे पवनहे पवनेहे पवनानि

अर्थ: पवित्रीकरण
संस्कृत: पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

📚 अमरकोश में:
• वायु के और नाम (१.१.७५) — पर्याय: समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, वात, पवमान, प्रभंजन
• (अनाज) ओसाना (३.२.२४) — पर्याय: निष्पाव, पव

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें