🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पवनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पवनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पवनम्

अर्थ: हवा, वायु

संस्कृत: धान्यादीनाम् बहुलीकरणम् · पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

व्युत्पत्ति: पू + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पवन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पवन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. पवन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. पवनम् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. पवनम् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पवन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापवनम्पवनेपवनानि
द्वितीयापवनम्पवनेपवनानि
तृतीयापवनेनपवनाभ्याम्पवनैः
चतुर्थीपवनायपवनाभ्याम्पवनेभ्यः
पञ्चमीपवनात् / पवनाद्पवनाभ्याम्पवनेभ्यः
षष्ठीपवनस्यपवनयोःपवनानाम्
सप्तमीपवनेपवनयोःपवनेषु
सम्बोधनहे पवनहे पवनेहे पवनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पवन
पवन
pavana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(अनाज) ओसाना (3.2.24) निष्पाव · पव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पवन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वायु । हवा । मुहा॰— पवन का भूसा होना = उड़ जाना । न ठहरना । कुछ न रहना । उ॰— माधो जू सुनिए ब्रज ब्यौहार । मेरो कह्मो पवन को भुस भयो गावत नंदकुमार ।— सूर (शब्द॰) ।
२. कुम्हार का आँवा ।
३. जल । पानी ।
४. श्वास । साँस ।
५. अनाज की भूसी अलग करना ।
६. प्राणवायु ।
७. विष्णु ।
८. पुराणानुसागर उत्तम मनु के एक पुत्र का नाम ।
पवन पु २ वि॰ शुद्ध । पवित्र । पावन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पवन m. ‘purifier’, wind or the god of wind, breeze, air (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
vital air, breath, Suśr.; Sarvad.
the regent of the Nakṣatra Svāti and the north-west region, Var.
N. of the number 5 (from the 5 vital airs), ib.
a householder's sacred fire, Hār.
a species of grass, L.
N. of a son of Manu Uttama, BhP.
of a mountain, ib.
of a country in Bharata-kṣetra, W.
पवन n. or m. purification, winnowing of corn, L.
पवन n. a potter's kiln, Śṛṅgār.
an instrument for purifying grain &c., sieve, strainer, AV.; ĀśvGṛ.
blowing, Kaṇ.
water, L.
पवन mfn. clean, pure, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (610,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पवन a. Clean, pure. --नः [ पूल्यु] 1 Air, wind; सर्पाः पिबंति पवन न च दुर्बलास्ते Subhāṣ.; पवनपदवी, पवनसुतः &c. --2 N. of Viṣṇu. --3 A householder's sacred fire. --नं 1 Purification. --2 Winnowing. --3 A sieve, strainer. --4 Water. --5 A potter's kiln (m. also). --नी A broom. --Comp. --अशनः, --भुज् m. a serpent. --आत्मजः {1} an epithet of Hanumat. {2} of Bhīma. {3} fire. --आशः a serpent, snake. ˚नाशः {1} an epithet of Garuḍa. {2} a peacock. --तनयः, --सुतः {1} epithets of Hanumat. {2} of Bhīma. --वाहनः fire. --व्याधिः {1} an epithet of Uddhava, a friend and counsellor of Kṛṣṇa. {2} rheumatism.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0688-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पवन न० पू--ल्युट् । १ निष्पावे शूर्पवातेन धान्यादेः शोधने आधारे ल्युट् । २ कुम्भकारस्य आमघटादिपाकस्थाने (पोयान) मेदि० । करणे ल्युट् । ३ जले शब्दमा० कर्त्तरि ल्यु । ४ वायौ पु० अमरः पवनाश्च आवहादयः सप्त अनिलशब्दे १६ ४ पृ० दर्शिताः । वत्सरभेदे तेषां क्रमेणै- केकवत्सराधिपतित्वम् तच्च ज्योतिस्तत्त्वे उक्तं यथा “शाकः शराब्धिसंगुण्यो मुनिभिर्भाग हारितः । आव- हादिक्रमेणैव सप्त वाताः प्रकीर्त्तिताः” गुण्या शाकाङ्कः । गुण्यकः ४५ भाक्तकः ७ ५ प्रयते त्रि० शब्दर० । ६ विष्णौ पु० “पवनः पावनोऽनिलः” विष्णुसं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4273,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पवनं, क्ली, (पूयते अग्निसंयोगेन यस्मिन् । पू + आधारे ल्युट् ।) कुम्भकारस्य आमघटादिपाक- स्थानम् । पोयान् इति भाषा । इति मेदिनी । ने, ८४ ॥ (यथा, -- “यः कुम्भकारपवनोपरिपङ्कलेप- स्तापाय केवलमसौ न तु तापशान्त्यै ॥”) इत्युद्भटः ॥) पयनमिति प्रमादपाठः । जलम् । इति शब्द- माला ॥ प्रयते त्रि । इति शब्दरत्नावली । (भावे ल्युट् ।) पवित्रीकरणञ्च ॥
पवनः, पुं, (पुनातीति । पू + बहुलमन्यत्रापीति युच् ।) निष्पावः । वायुः । इति मेदिनी । ने, ८४ ॥ (यथा, गीतायाम् । १० । ३१ । “पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ॥”) अष्टौ वाह्यपवना यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ । “भूवायुरावह इह प्रवहस्तदूर्द्ध्वः स्यादुद्वहस्तदनु संवहसंज्ञकश्च । अन्यः परोऽपि सुवहः परिपूर्व्वकोऽस्मा- द्वाह्यः परावह इमे पवनाः प्रसिद्धाः ॥” सप्त पवनाधिपा यथा, ज्योतिस्तत्त्वे । “शाकः शराब्धिसंयुक्तो मुनिभिर्भागहारितः । आवहादिक्रमेणैव सप्त वाताः प्रकीर्त्तिताः ॥ आवहः प्रवहश्चैव सम्बहो निवहस्तथा । उद्वहो विवहो वायुः सप्त वाताः प्रकीर्त्तिताः ॥” अन्यद्वायुशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (प्राणवायुः । यथा, हठयोगदीपिकायाम् । ३ । ७५ । “अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम् । ततो न जायते मृत्युर्ज्जरारोगादिकं तथा ॥” उत्तममनुपुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ८ । १ । २३ । “तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः । पवनः सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-082-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पवन" आता है (43)
अतस वायु । पवनअनिल हवा । पवन । वायुपवमान पवन । वायु । समीरक्षिपणु हवा । पवन । दे॰ 'क्षिपणि'सदागति वायु । पवनअहिकांत पवन । वायुमृगवाहन वायु । पवनबीरिट वायु । पवनदहनसारथि पवन । वायुपृषतांपति वायु । पवनलघुग वायु । पवनजलकांत वायु । हवा । पवनवर्षघ्न पवनतृणसंवाह पवनहरिणाश्व वायु । पवनअवधिज्ञान जैन शास्त्रनुसार वह ज्ञान जिसके द्बारा पृथ्वी, जल, अग्नि, पवन, अंधकार …दिगवस्थान पवन । वायु । हवामातरिश्वा अंतरिक्ष में चलनेवाला, पवन । वायु । हवाबाउ ‡ संज्ञा पुं॰ हवा । पवनबाऊ ‡ ^१ संज्ञा पुं॰ हवा । पवनबाव वायु । हवा । पवनवाता पवन । वायुविथक पवनघनवाह वायु । पवनपबमान पु संज्ञा पुं॰ वायु । पवनमारूत वायु । पवन । हवागंधाशन पवन । वायुनभःसुत पवन । हवाभूवायु पृथ्वी पर की हवा । वायु । पवनसप्ताबरन पु संज्ञा पुं॰ जल, पवन, अग्नि, आकाश, अहंकार, महत्तत्व और प्रकृति नामक …बयार,बयारी †पु संज्ञा स्त्री॰ हवा । पवनसमीर वायु । हवासादि आदि से युक्त । प्रारंभ सहितउद्दीपन उत्तेजित करने की क्रिया । उभाड़ना । बढ़ाना । जगानाईरण विक्षुब्ध करनेवाला । उत्तेजित करनेवालापरिमर शत्रु के नाश के लिये किया जानेवाला तांत्रिक प्रयोगवह्निसख जीरक । जीराहरिताली संस्त्रा स्त्री॰इंद्रशत्रु मातलिहवा वह सूक्ष्म प्रवाह रूप पदार्थ जो भूमंडल को चारों ओर से घेरे हुए है और ज…सततग वह जो सदा चलता रहता होगगनस्पर्शन आठ मरुतों में से एककौर्णय एक राक्षस का नाम

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पवनम्पवन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पवन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पवन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पवनम् 📚 ➤ हवा, वायु
संस्कृत: धान्यादीनाम् बहुलीकरणम् · पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पवन 📚वायु । हवा । मुहा॰— पवन का भूसा होना = उड़ जाना । न ठहरना । कुछ न रहना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पवन
वायु के और नाम (१.१.७५) — समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, वात, पवमान
(अनाज) ओसाना (३.२.२४) — निष्पाव, पव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पवनम्: पू + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें