🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:45:21 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पीतन (पुंलिङ्ग)

वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड गूलर की जाति का वृक्ष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीतनःपीतनौपीतनाः
द्वितीयापीतनम्पीतनौपीतनान्
तृतीयापीतनेनपीतनाभ्याम्पीतनैः
चतुर्थीपीतनायपीतनाभ्याम्पीतनेभ्यः
पञ्चमीपीतनात् / पीतनाद्पीतनाभ्याम्पीतनेभ्यः
षष्ठीपीतनस्यपीतनयोःपीतनानाम्
सप्तमीपीतनेपीतनयोःपीतनेषु
सम्बोधनहे पीतनहे पीतनौहे पीतनाः

अर्थ: वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड गूलर की जाति का वृक्ष
संस्कृत: पर्याय: कपीतन, आम्रातक

📚 अमरकोश में:
• केसर के नाम (२.६.१२५) — पर्याय: कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन
• हरताल (२.९.१०३) — पर्याय: पिंजर, ताल, आल, हरितालक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पीतन (नपुंसकलिङ्ग)

वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड हरताल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीतनम्पीतनेपीतनानि
द्वितीयापीतनम्पीतनेपीतनानि
तृतीयापीतनेनपीतनाभ्याम्पीतनैः
चतुर्थीपीतनायपीतनाभ्याम्पीतनेभ्यः
पञ्चमीपीतनात् / पीतनाद्पीतनाभ्याम्पीतनेभ्यः
षष्ठीपीतनस्यपीतनयोःपीतनानाम्
सप्तमीपीतनेपीतनयोःपीतनेषु
सम्बोधनहे पीतनहे पीतनेहे पीतनानि

अर्थ: वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड हरताल
संस्कृत: पर्याय: कपीतन, आम्रातक

📚 अमरकोश में:
• केसर के नाम (२.६.१२५) — पर्याय: कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन
• हरताल (२.९.१०३) — पर्याय: पिंजर, ताल, आल, हरितालक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें