🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:00:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीतनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीतनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीतनः

अर्थ: वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड गूलर की जाति का वृक्ष

संस्कृत: आम्रातकः-अम्बाडा · पर्याय: कपीतन, आम्रातक

व्युत्पत्ति: पीत करोति इति- पीत + णिच् + ल्युट् वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीतन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पीतन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीतनःपीतनौपीतनाः
द्वितीयापीतनम्पीतनौपीतनान्
तृतीयापीतनेनपीतनाभ्याम्पीतनैः
चतुर्थीपीतनायपीतनाभ्याम्पीतनेभ्यः
पञ्चमीपीतनात् / पीतनाद्पीतनाभ्याम्पीतनेभ्यः
षष्ठीपीतनस्यपीतनयोःपीतनानाम्
सप्तमीपीतनेपीतनयोःपीतनेषु
सम्बोधनहे पीतनहे पीतनौहे पीतनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीतन
पीतन
pītana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अमड़ा (आम्रातक) के नाम (2.4.27) कपीतन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. केशर ।
२. धूप सरल ।
३. हरताल ।
४. आमड़ा ।
५. पाकड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीतन m. a species of tree (Spondias Mangifera Pentaptera Tomentosa or Ficus Infectoria), L.
पीतन n. orpiment, L.
saffron, L.
Pinus Deodora, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीतनः 1 A species of fig-tree (waved-leaf). --2 The hog-plum tree. --नं 1 Yellow orpiment. --2 Saffron. --3 The Sarala tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीतन न० पीतं करोद्धि पीत--णिच्--ल्यु । १ कुङ्कुमे २ हरि- ताले ३ पीतदारुणि च मेदि० । ४ प्लक्षे ५ आम्रातके च पु० मेदि० स्वार्थे क । आखातके (आमडा) पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4345,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीतनं, क्ली, (पीतं करोतीति । तत्करोतीति णिच् । ततो ल्युः । यद्वा, पीतं पीतवर्णं नयतीति । नी + डः ।) कुङ्कुमम् । (यथा, श्रीकण्ठचरिते । ९ । ३४ । “अपहृत्य पीतनमशेष- ममरसुदृशां शरीरतः । भीत इव गहननाभिगुहां प्रपलाय्य तूर्णमविशत् पयोभरः ॥”) हरितालम् । पीतदारु । इत्यमरमेदिन्यौ ॥
पीतनः, पुं, (पीतं करोतीति । णिच् । ततो ल्युः ।) प्लक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ आम्रातकः । इति मेदिनी । ने, ९२ ॥ (नन्दीवृक्षः । तत्पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “नन्दीवृक्षस्ताम्रपाकी फलपाकी च पीतनः । गन्धभाण्डो गन्धमुण्डो द्वितीयः क्षिप्रपाक्यसौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-158-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीतनःपीतन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीतनः 📚 ➤ वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड गूलर की जाति का वृक्ष
संस्कृत: आम्रातकः-अम्बाडा · पर्याय: कपीतन, आम्रातक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीतन 📚केशर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीतन
केसर के नाम (२.६.१२५) — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, रक्त, संकोच, पिशुन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीतनः: पीत करोति इति- पीत + णिच् + ल्युट् वा पीतं नयति इति पीत + नी + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें