🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:40 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

माता (स्त्रीलिङ्ग)

माता, माँ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामातामातेमाताः
द्वितीयामाताम्मातेमाताः
तृतीयामातयामाताभ्याम्माताभिः
चतुर्थीमातायैमाताभ्याम्माताभ्यः
पञ्चमीमातायाःमाताभ्याम्माताभ्यः
षष्ठीमातायाःमातयोःमातानाम्
सप्तमीमातायाम्मातयोःमातासु
सम्बोधनहे मातेहे मातेहे माताः

अर्थ: माता, माँ

📚 अमरकोश में:
• माता (२.६.२९) — पर्याय: जनयित्री, प्रसू, जननी
• गाय के नाम (२.९.६७) — पर्याय: माहेयी, सौरभेयी, गो, उस्रा, शृंगिणी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मातृ (स्त्रीलिङ्ग)

माँ, माता

🔎 आपका लिखा रूप माता = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामातामातरौमातरः
द्वितीयामातरम्मातरौमातॄः
तृतीयामात्रामातृभ्याम्मातृभिः
चतुर्थीमात्रेमातृभ्याम्मातृभ्यः
पञ्चमीमातुःमातृभ्याम्मातृभ्यः
षष्ठीमातुःमात्रोःमातॄणाम्
सप्तमीमातरिमात्रोःमातृषु
सम्बोधनहे मातःहे मातरौहे मातरः

अर्थ: माँ, माता
संस्कृत: माता, जननी, गौः · पर्याय: अम्बा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें