🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:49:49 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

रत्न (नपुंसकलिङ्ग)

मणि, आभूषण, हीरा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारत्नम्रत्नेरत्नानि
द्वितीयारत्नम्रत्नेरत्नानि
तृतीयारत्नेनरत्नाभ्याम्रत्नैः
चतुर्थीरत्नायरत्नाभ्याम्रत्नेभ्यः
पञ्चमीरत्नात् / रत्नाद्रत्नाभ्याम्रत्नेभ्यः
षष्ठीरत्नस्यरत्नयोःरत्नानाम्
सप्तमीरत्नेरत्नयोःरत्नेषु
सम्बोधनहे रत्नहे रत्नेहे रत्नानि

अर्थ: मणि, आभूषण, हीरा
संस्कृत: पर्याय: मणि, वसु

📚 अमरकोश में:
• रत्न (२.९.९३) — पर्याय: मणि, मोती
• वसु (पुं॰) (३.३.२४३) — पर्याय: आठ, अग्नि, किरण, धन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें