🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:30:01 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

रुचक (पुंलिङ्ग)

रुचिकर, सुखद

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुचकःरुचकौरुचकाः
द्वितीयारुचकम्रुचकौरुचकान्
तृतीयारुचकेनरुचकाभ्याम्रुचकैः
चतुर्थीरुचकायरुचकाभ्याम्रुचकेभ्यः
पञ्चमीरुचकात् / रुचकाद्रुचकाभ्याम्रुचकेभ्यः
षष्ठीरुचकस्यरुचकयोःरुचकानाम्
सप्तमीरुचकेरुचकयोःरुचकेषु
सम्बोधनहे रुचकहे रुचकौहे रुचकाः

अर्थ: रुचिकर, सुखद
संस्कृत: पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, चित्रक

📚 अमरकोश में:
• अरण्डी (एरण्ड) के और नाम (२.४.५१) — पर्याय: एरण्ड, उरुबूक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, वर्धमान, व्यडम्बक
• बिजौरा नींबू के नाम (२.४.७८) — पर्याय: फलपूर, बीजपूर, मातुलुंगक
• काला/सौंचर नमक (२.९.४३) — पर्याय: सौवर्चल, अक्ष

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

रुचक (नपुंसकलिङ्ग)

रुचिकर, सुखद

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुचकम्रुचकेरुचकानि
द्वितीयारुचकम्रुचकेरुचकानि
तृतीयारुचकेनरुचकाभ्याम्रुचकैः
चतुर्थीरुचकायरुचकाभ्याम्रुचकेभ्यः
पञ्चमीरुचकात् / रुचकाद्रुचकाभ्याम्रुचकेभ्यः
षष्ठीरुचकस्यरुचकयोःरुचकानाम्
सप्तमीरुचकेरुचकयोःरुचकेषु
सम्बोधनहे रुचकहे रुचकेहे रुचकानि

अर्थ: रुचिकर, सुखद
संस्कृत: पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, चित्रक

📚 अमरकोश में:
• अरण्डी (एरण्ड) के और नाम (२.४.५१) — पर्याय: एरण्ड, उरुबूक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, वर्धमान, व्यडम्बक
• बिजौरा नींबू के नाम (२.४.७८) — पर्याय: फलपूर, बीजपूर, मातुलुंगक
• काला/सौंचर नमक (२.९.४३) — पर्याय: सौवर्चल, अक्ष

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें