🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:53:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुचकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुचकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुचकम्

अर्थ: रुचिकर, सुखद

संस्कृत: स्वर्जिकाक्षारः · पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, चित्रक

व्युत्पत्ति: रुच् + क्वुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुचक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रुचक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. रुचक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुचक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुचकम्रुचकेरुचकानि
द्वितीयारुचकम्रुचकेरुचकानि
तृतीयारुचकेनरुचकाभ्याम्रुचकैः
चतुर्थीरुचकायरुचकाभ्याम्रुचकेभ्यः
पञ्चमीरुचकात् / रुचकाद्रुचकाभ्याम्रुचकेभ्यः
षष्ठीरुचकस्यरुचकयोःरुचकानाम्
सप्तमीरुचकेरुचकयोःरुचकेषु
सम्बोधनहे रुचकहे रुचकेहे रुचकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुचक
रुचक
rucaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिजौरा नींबू के नाम (2.4.78) फलपूर · बीजपूर · मातुलुंगक
काला/सौंचर नमक (2.9.43) सौवर्चल · अक्ष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुचक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वास्तुविद्या के अनुसार ऐसा घर जिसके चारों ओर के अलिंद (चवूतरा या परिक्रमा) में से पूर्व और पश्चिम का सर्वथा नष्ट हो गया हो और दक्षिण का समूचा ज्यों का त्यों हो । इसका उत्तर का द्वार अशुभ और शेष द्वार शुभ माने गए हैं ।
२. वह खंभा जो गोल न हो, बल्कि चौकोर हौ ।
३. सज्जीखार ।
४. घोड़ों का गहना या साज ।
५. माला ।
६. काला नमक ।
७. मांगल्य द्रव्य ।
८. रोचना ।
९. बायविडंग ।
१०. नमक ।
११. बीजपूरक । विजौरा नीबू ।
१२. प्राचीन काल का सोने का निष्क नामक सिक्का ।
१३. दाँत ।
१४. कबूतर ।
१५. पुराणानुसार सुमेरु पर्वत के पास के एक पर्वत का नाम ।
१६. जैन हरिवंश के अनुसार हरिवर्ष के एक पर्वत का नाम ।
१७. दक्षिण दिशा ।
रुचक २ वि॰ स्वादिष्ट । जायकेदार ।
२. रुकनेवाला । रुचिकर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुचक mfn. very large, L. (W. also ‘agreeable, pleasing; sharp, acid; tonic, stomachic’)
रुचक m. n. a tooth, Suśr.
रुचक m. a kind of golden ornament or necklace, Daś.
a ring, L.
any object or substance supposed to bring good luck, Suśr.
a citron, L.
a dove, pigeon, L.
Ricinus Communis, L.
N. of one of the five remarkable personages born under partic. constellations, VarBṛS.
a kind of four-sided column, ib.
N. of a son of Uśanas, BhP.
of a king, VP. (v.l. रुरुक)
of an author, Pratāp., Sch.
of a mountain, Pur.; Śatr.
रुचक n. a horse-ornament, L.
a garland, L.
Embelia Ribes, L.
sochal salt, L.
natron, L.
sweet juice, L.
a bright yellow pigment = गो-रोचना, q.v., L.
a kind of tonic (see above)
a sort of building or temple having terraces on three sides and closed only on the north side, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुचक a. [रुच्-क्वुन्] 1 Agreeable, pleasing. --2 Stomachic. --3 Sharp, acrid. --कः 1 The citron. --2 A pigeon. --कं 1 A tooth. --2 A golden ornament especially for the neck. --3 A tonic, stomachic. --4 A wreath, garland. --5 Sochal salt. --6 A curl on a horse's neck. --7 A lucky object. --8 A building having terraces on three sides and closed on the north only. --9 Alkali.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुचक न० रुच--क्वुन् । १ सर्जिकाक्षारे, माङ्गल्ये २ द्रव्ये, ३ अश्वभूषणे, ४ माल्ये ५ सौवचले, ६ उत्कटे त्रि० मेदि० ७ आस्वाद्यरसे, शब्दच० ८ रोचनायाम्, ९ विडङ्गे न० हेमच० १० लवणे न० हारा० । ११ वीजपूरे, १२ दन्ते, १३ निष्के पु० १४ कपोते च पुंस्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् । १५ स्वर्णपात्रभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुचकं, क्ली, (रोचतेऽनेनेति । रुच् + “बहुलमन्य- त्रापि ।” उणा० २ । ३७ । इति क्वुन् ।) सर्जि- काक्षारम् । अश्वाभरणम् । माल्यम् । सौव- र्च्चलम् । (यथा, -- “सौवर्च्चलं स्याद्रुचकमन्यपाकञ्च तन्मतम् ॥” तथास्य गुणाः । “रुचकं रोचनम्भेदि दीपनम्पाचनम्परम् । सुस्नेहं वातनुन्नातिपित्तलं विशदं लघु । उद्गारशुद्धिदं सूक्ष्मं विवन्धानाहशूलजित् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमभागे ॥) माङ्गल्यद्रव्यम् । (यथा, भागवते । ३ । २३ । ३१ । “हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥” “रुचकेन मङ्गलद्रव्येण ।” इति श्रीधरः ॥) उत्कटः । इति मेदिनी । के, १४६ ॥ स्वाद्यरसः । इति शब्दरत्नावली ॥ रोचना । विडङ्गम् । इति हेमचन्द्रः ॥ लवणम् । इति हारावली ॥ (दक्षिण- दिक् । यथा, बृहत्संहितायाम् । ५३ । ३५ । “प्राक्पश्चिमावलिन्दावन्तगतौ तदवधिस्थितौ शेषौ । रुचके द्वारं न शुभदमुत्तरतोऽन्यानि शस्तानि ॥” “रुचकं मातुलुङ्गकम् ।” इत्युज्ज्वलदत्तः । २ । ३७ ॥)
रुचकः, पुं, (रोचते इति । रुच् + क्वुन् ।) बीज- पूरः । निष्कः । दन्तः । कपोतः । इति मेदिनी ॥ (यथा, बृहथंहितायाम् । ६९ । २ । “जीवेन भवति हंसः सौरेण शशः कुजेन रुचकश्च ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे । २ । २ । २६ । “त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा ॥” स्तम्भः । यथा, बृहत्संहितायात् । ५३ । २८ । [] “समचतुरस्रो रुचको वज्रोऽष्टाश्रिर्द्विवज्रको द्विगुणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-164-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "रुचक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुचकम्रुचक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रुचक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | रुचक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुचकम् 📚 ➤ रुचिकर, सुखद
संस्कृत: स्वर्जिकाक्षारः · पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, चित्रक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुचक 📚वास्तुविद्या के अनुसार ऐसा घर जिसके चारों ओर के अलिंद (चवूतरा या परिक्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुचक
अरण्डी (एरण्ड) के और नाम (२.४.५१) — एरण्ड, उरुबूक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, वर्धमान, व्यडम्बक
बिजौरा नींबू के नाम (२.४.७८) — फलपूर, बीजपूर, मातुलुंगक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬