🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:22 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वरण (नपुंसकलिङ्ग)

छांटना, चुनना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरणम्वरणेवरणानि
द्वितीयावरणम्वरणेवरणानि
तृतीयावरणेनवरणाभ्याम्वरणैः
चतुर्थीवरणायवरणाभ्याम्वरणेभ्यः
पञ्चमीवरणात् / वरणाद्वरणाभ्याम्वरणेभ्यः
षष्ठीवरणस्यवरणयोःवरणानाम्
सप्तमीवरणेवरणयोःवरणेषु
सम्बोधनहे वरणहे वरणेहे वरणानि

अर्थ: छांटना, चुनना
संस्कृत: पर्याय: प्राकार, साल

📚 अमरकोश में:
• परकोटा (२.२.३) — पर्याय: प्राकार, साल
• बरना वृक्ष के नाम (२.४.२५) — पर्याय: वरुण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वरण (पुंलिङ्ग)

परकोटा, फ़सील

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरणःवरणौवरणाः
द्वितीयावरणम्वरणौवरणान्
तृतीयावरणेनवरणाभ्याम्वरणैः
चतुर्थीवरणायवरणाभ्याम्वरणेभ्यः
पञ्चमीवरणात् / वरणाद्वरणाभ्याम्वरणेभ्यः
षष्ठीवरणस्यवरणयोःवरणानाम्
सप्तमीवरणेवरणयोःवरणेषु
सम्बोधनहे वरणहे वरणौहे वरणाः

अर्थ: परकोटा, फ़सील
संस्कृत: पर्याय: प्राकार, साल

📚 अमरकोश में:
• परकोटा (२.२.३) — पर्याय: प्राकार, साल
• बरना वृक्ष के नाम (२.४.२५) — पर्याय: वरुण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें