🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:38:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वरणम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वरणम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वरणम्

अर्थ: छांटना, चुनना

संस्कृत: यष्टिकाकण्टकादिरचितवेष्टनम्, वरणः, सेतुः · पर्याय: प्राकार, साल

व्युत्पत्ति: वृ + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. वरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वरण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरणःवरणौवरणाः
द्वितीयावरणम्वरणौवरणान्
तृतीयावरणेनवरणाभ्याम्वरणैः
चतुर्थीवरणायवरणाभ्याम्वरणेभ्यः
पञ्चमीवरणात् / वरणाद्वरणाभ्याम्वरणेभ्यः
षष्ठीवरणस्यवरणयोःवरणानाम्
सप्तमीवरणेवरणयोःवरणेषु
सम्बोधनहे वरणहे वरणौहे वरणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वरण
वरण
varaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बरना वृक्ष के नाम (2.4.25) वरुण · सेतु · तिक्तशाक · कुमारक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वरण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी को पसंद करके किसी कार्य के लिये नियुक्त करना । किसी को किसी काम के लिये चुनना या मुकर्रर करना । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. मंगल कार्य के विधान में होता आदि कार्यकर्ताओं को नियत करके दान आदि से उनका सत्कार करना ।
३. मगल कार्य में नियत किए हुए होता आदि के सत्कारार्थ दी हुई वस्तु या दान । जैसे,—विवाह में ११ आदमियों को वरण मिला है । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।
४. कन्या के विवाह में वर को अंगीकार करने की रीति ।
५. पूजा । अर्चना । सत्कार ।
६. ढकने या लपेटने की वस्तु । आवरण । आच्छादन । वेष्ठन ।
७. किसी स्थान के चारों ओर धेरी हुई दीवार ।
८. ऊँट ।
९. वरुण वृक्ष ।
१०. पुल । सेतु ।
११. धनुष की सज्जा या अलंकार (को॰) ।
१२. इंद्र (को॰) ।
१३. एक प्रकार का अस्र का मंत्र (को॰) ।
१४. वृक्ष । पेड़ (को॰) ।
१५. याचना । प्रार्थना ।
वरण पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वर्ण]
१. रंग । दे॰ वर्ण ।
२. मनुष्यों के चार विभाग या वर्ण । उ॰—जो कोइ भक्त हमारा होई । जात वरण को त्यागै सोई ।—कबीर सा॰, पृ॰ ८२० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वरण m. a rampart, mound, L.
a causeway, bridge, L.
the tree Crataeva Roxburghii (also called वरुण and सेतु; it is used in medicine and supposed to possess magical virtues), MaitrS. &c. &c.
any tree, W.
a camel, L.
a kind of ornament or decoration on a bow, MBh.
a partic. magical formula recited over weapons, R. (वरुण B.)
N. of Indra, L.
N. of a country, Buddh.
(pl.) of a town, Pāṇ. iv, 2, 82 (cf. Kāś. on Pāṇ. i, 2, 53)
वरण n. surrounding, enclosing, L.
keeping off, prohibiting, L.
2. वरण n. the act of choosing, wishing wooing, choice of a bride, KātyŚr.; MBh. &c.
honouring &c. (पूजनादि), L.
वरण m. pl. the sacred texts recited at the choice of a priest, ĀpŚr.
वरण &c. See p. 921, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (921,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरणं [वृ-ल्युट् ल्यु वा] 1 Choosing, selecting. --2 Begging, soliciting, requesting. --3 Surrounding, encircling. --4 Covering, screening, protecting. --5 The choice of a bride. --6 Worshipping (of priests &c.). --7 Keeping off, prohibiting, warding. --णः 1 A rampart, surrounding wall. --2 A bridge. --3 The tree called Varuṇa. --4 A tree in general; इह सिंधवश्च वरणावरणाः करिणां मुदे सनलदानलदाः Ki. 5. 25. --5 A camel. --6 A kind of ornament on a bow --7 N. of Indra. --Comp. --माला, --स्रज् see वरस्रज्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0945-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरण न० वृ--ल्युट् । कन्यादिदानाय जामात्रादेरभ्यर्थनानु- कूले १ व्यापारभेदे २ वेष्टने मेदि० । ऋत्विगादेः क्रियासु नियोनाय ३ पूजनादौ ५ उष्ट्रे पुंस्त्री० हारा० । ६ प्राकारे ७ वरुणवृक्षे च । (साँको) ख्याते ८ पदार्थे च ९ काशीस्थे नदीभेदे स्त्री शब्दर० । वरुणशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4848,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरणं, क्ली, (वृ + भावे ल्युट् ।) कन्यादिवरणम् । (यथा, महाभारते । १ । १९० । ७ । “न च विप्रेष्वधीकारो विद्यते वरणं प्रति । स्वयंवरः क्षत्त्रियाणामितीयं प्रथिता श्रुतिः ॥”) वेष्टनम् । इति मेदिनी । णे, ६५ ॥ पूजनादि । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ अथ वरणविधिः । तेषा- माचार्य्यादीनां होमसाध्ये कर्म्मणि होमा- रम्भात् पूर्व्वमानत्यर्थं यजमानेन स्वयं वरणं कार्य्यम् । दानवाचनान्वारम्भवरणव्रतप्रमाणेषु यजमानं प्रतीयात् । इति हरिशर्म्मधृतकात्या- यनसूत्रात् । तत्र ब्रह्मवरणं प्रथमतः । ज्योति- ष्टोमे । ब्रह्मोद्गातृहोत्रध्वर्य्य्वित्यादिक्रमदर्शने- नान्यत्राकाङ्क्षया दृष्टपरिकल्पनाया न्याय्य- त्वात् । सुगतिसोपानप्रभृतयोऽप्येवम् । वरणन्तु । गन्धादिदानद्बारा प्रीतिमुत्पाद्य कर्म्मकरणाय- प्रेरणम् । तत्र च । सर्व्वत्र प्राङ्मुखो दात ग्रहीता च उदङ्मुखः । इति वचनात् यज- मानस्य प्राङ्मुखत्वं आचार्य्यादीनामुदङमुखत्वं प्रतीयते । वरणविधिमाह कात्यायनः । आसन- माहार्य्य आह साधु भवानास्तामर्च्चयिष्यामो भवन्तमिति । आसनमाहार्य्यानीय संस्थाप्याह साधु भवानास्तामिति । साध्वहसासे इति प्रतिवचनम् । अर्च्चयिष्यामो मवन्तमिति पुन- रुक्ते अर्च्चय इति प्रतिवचनं सामर्थ्यात् । इति हरिशर्म्मा । इति संस्कारतत्त्वम् ॥ * ॥ मेदिनीमते पवर्गीयबकारादिशब्दोऽयम् । किन्तु अन्तः स्थवकरादिवृधातोरनट्प्रत्ययेन निष्पन्न- त्वादत्र लिखितः ॥
वरणः, पुं, (व्रियते अनेन वृणोतीति वा । वृ + “सुयुरुवृञो युच् ।” उणा० २ । ७४ ॥ इति युच् ।) प्राकारः । वरुणवृक्षः । इत्यमरः । २ । २ । ३ । (यथा, किराते । ५ । २५ । “इह सिन्धवश्च वरणावरणाः करिणां मुदे सनलदानलदाः ॥”) उष्ट्रः । इति हारावली । ८१ ॥ संक्रमः । इति हलायुधः ॥ साँको इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वरण" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वरणम्वरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वरणम् 📚 ➤ छांटना, चुनना
संस्कृत: यष्टिकाकण्टकादिरचितवेष्टनम्, वरणः, सेतुः · पर्याय: प्राकार, साल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वरण 📚किसी को पसंद करके किसी कार्य के लिये नियुक्त करना । किसी को किसी काम क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वरण
परकोटा (२.२.३) — प्राकार, साल
बरना वृक्ष के नाम (२.४.२५) — वरुण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वरणम्: वृ + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें