🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:11:34 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वाच्य (पुंलिङ्ग)

कहे जाने या बतलाये जाने के योग्य, संबोधित किये जाने योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाच्यःवाच्यौवाच्याः
द्वितीयावाच्यम्वाच्यौवाच्यान्
तृतीयावाच्येनवाच्याभ्याम्वाच्यैः
चतुर्थीवाच्यायवाच्याभ्याम्वाच्येभ्यः
पञ्चमीवाच्यात् / वाच्याद्वाच्याभ्याम्वाच्येभ्यः
षष्ठीवाच्यस्यवाच्ययोःवाच्यानाम्
सप्तमीवाच्येवाच्ययोःवाच्येषु
सम्बोधनहे वाच्यहे वाच्यौहे वाच्याः

अर्थ: कहे जाने या बतलाये जाने के योग्य, संबोधित किये जाने योग्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वाच्य (नपुंसकलिङ्ग)

कहे जाने या बतलाये जाने के योग्य, संबोधित किये जाने योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाच्यम्वाच्येवाच्यानि
द्वितीयावाच्यम्वाच्येवाच्यानि
तृतीयावाच्येनवाच्याभ्याम्वाच्यैः
चतुर्थीवाच्यायवाच्याभ्याम्वाच्येभ्यः
पञ्चमीवाच्यात् / वाच्याद्वाच्याभ्याम्वाच्येभ्यः
षष्ठीवाच्यस्यवाच्ययोःवाच्यानाम्
सप्तमीवाच्येवाच्ययोःवाच्येषु
सम्बोधनहे वाच्यहे वाच्येहे वाच्यानि

अर्थ: कहे जाने या बतलाये जाने के योग्य, संबोधित किये जाने योग्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें