🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:07:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाच्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाच्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाच्यः

अर्थ: कहे जाने या बतलाये जाने के योग्य, संबोधित किये जाने योग्य

व्युत्पत्ति: वच् + कर्मणि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाच्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वाची (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वाची (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाच्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाच्यःवाच्यौवाच्याः
द्वितीयावाच्यम्वाच्यौवाच्यान्
तृतीयावाच्येनवाच्याभ्याम्वाच्यैः
चतुर्थीवाच्यायवाच्याभ्याम्वाच्येभ्यः
पञ्चमीवाच्यात् / वाच्याद्वाच्याभ्याम्वाच्येभ्यः
षष्ठीवाच्यस्यवाच्ययोःवाच्यानाम्
सप्तमीवाच्येवाच्ययोःवाच्येषु
सम्बोधनहे वाच्यहे वाच्यौहे वाच्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाच्य
वाच्य
vācya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाच्य १ वि॰ [सं॰]
१. कहने योग्य । जो कथन में आवे ।
२. शब्द- संकेत द्वारा जिसका बोध हो । अभिवा द्वारा जिसका बोध हो । अभिधेय । विशेष—जिस शब्द द्वारा बोध होता है, उसे 'वाचक' कहते हैं, और जिस वस्तु या अर्थ का बोध होता है, असे 'वाच्य' कहते हैं ।
३. जिसे लोग भला बुरा कहें । कुत्सित । हीन ।
वाच्य २ संज्ञा पुं॰
१. अभिधेयार्थ । वाच्यार्थ । शब्दयोजना से प्राप्त अर्थ । व्यंग्य का उलटा । विशेष दे॰ वाच्यार्थ । उ॰— एक में भाव वाच्य द्वारा प्रकट किया गया, दूसरे में अलंकार रूप ब्यंग्य द्वारा ।—रस॰, पृ॰ १२३ ।
४. प्रतिपादन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वाच्य Nom. P. ˚यति, fr. वाच्, Pāṇ. i, 4, 15, Sch.
2. वाच्य mfn. to be spoken or said or told or announced or communicated or stated or named or predicated or enumerated or spoken of Up.; Mn.; MBh. &c. (n. impers. it is to be spoken or said &c.)
to be addressed or spoken to about anything (acc. or nom. with इति), Mn.; Hariv.; Kāv. &c.
to be directed that (with यथा), MBh.
to be told about (= still untold), KātyŚr.
to be expressed or designated or meant expressly by (gen. or comp.), ChUp.; Śaṃk.; Sāh. &c.
to be spoken against, blamable, censurable by (gen. or instr.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
used as a substantive, Vop.
(वाच्य), belonging to the voice &c., VS.
वाच्य m. metron. of the Ṛṣi Prajā-pati, RV.
वाच्य n. what may be said against any one or anything, blame, censure, reproach, fault (वाच्यं-√ गम्, to undergo blame), MBh.; Kāv.
that of which anything is predicated, a substantive, Vop.
a predicate, W.
the voice of a verb (e.g. कर्तरि-व्˚, the active voice; कर्मणि-व्˚, the passive voice), ib.
= प्रतिपादन, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (937,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाच्य a. [वच्-कर्मणि ण्यत्] 1 To be spoken, told or said, to be spoken to or addressed; वाच्यत्वया मद्वचनात्स राजा R. 14. 61 ‘say to the king in my name’. --2 To be predicated, attributive. --3 Expressed (as the meaning of a word); cf. लक्ष्य and [] व्यंरय. --4 Blamable, censurable, reprehensible; Śi. 20. 34; एभिर्मुक्तोमहीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यतां H. 3. 129, 4. 17. --च्यं 1 Blame, censure, reproach; प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनात् R. 8. 72, 84; चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः Ś. 5. 15, Śi. 3. 58. --2 The expressed meaning, that derived by means of अभिधा q. v.; cf. लक्ष्य and व्यंग्य; अपि तु वाच्यवौचेत्र्यप्रतिभासादेव चारुताप्रतीतिः K. P. 10. --3 A predicate. --4 The voice of a verb. --Comp. --अर्थः expressed meaning. --चित्रं one of the two kinds of the third or lowest (अधम) division of Kāvya or poetry, in which the charm lies in the expression of a striking or fanciful idea (opp. शब्दवित्र); see चित्र also. --वज्रं severe or harsh language.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाच्य न० वच--भावे ण्यत् न कः । १ दूषणे २ प्रतिपादने धरणिः । २ कथने च । कर्मणि ण्यत् । ४ दूष्ये ५ प्रतिपाद्ये अभिधया बोध्यार्थे च सा० द० । “नचाल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रयोगाणां विशिष्यते । वाच्य- वाचकभावोऽयमक्षपादादिशब्दवत् । विभीतकेऽप्यक्षशब्दो यद्यप्यल्पैः प्रयुज्यते । तथापि वाचकस्तस्य ज्ञायते शकटाङ्गवत्” म० त० भट्टवा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4872,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाच्यं, त्रि, (उच्यते इति । वच् + ण्यत् । “वचो- ऽशब्दसंज्ञायाम् ।” इति न कुत्वम् ।) कुत्- सितम् । हीनम् । वचनार्हम् । इति मेदिनी । ये, ५५ ॥ (यदुक्तम् । “शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुरो- रपि ॥”) शक्यम् । यथा, -- “न चाल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रयोगाणां विशिष्यते । वाच्यवाचकभावोऽयमक्षपादादिशब्दवत् ॥ विभीतकेऽप्यक्षशब्दो यद्यप्यल्पैः प्रयुज्यते । तथापि वाचकस्तस्य ज्ञायते शकटाङ्गवत् ॥” इति मलमासतत्त्वधृतभट्टवार्त्तिकवचनम् ॥ अपि च । “अर्थो वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः ।” एषां स्वरूपमाह । “वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्रः शब्दस्य शक्तयः ॥” इति साहित्यदर्पणे २ परिच्छेदः ॥
वाच्यं, क्ली, (वच् + ण्यत् ।) प्रतिपादनम् । दूष- णम् । इति धरणिः ॥ (यथा, -- “परवाच्येषु निपुणः सर्व्वो भवति सर्व्वदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-321-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाच्य" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाच्यःवाच्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाची (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाच्यः 📚 ➤ कहे जाने या बतलाये जाने के योग्य, संबोधित किये जाने योग्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाच्य 📚कहने योग्य । जो कथन में आवे🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें