🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:49:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाच्य
vācya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाच्य १ वि॰ [सं॰]
१. कहने योग्य । जो कथन में आवे ।
२. शब्द- संकेत द्वारा जिसका बोध हो । अभिवा द्वारा जिसका बोध हो । अभिधेय । विशेष—जिस शब्द द्वारा बोध होता है, उसे 'वाचक' कहते हैं, और जिस वस्तु या अर्थ का बोध होता है, असे 'वाच्य' कहते हैं ।
३. जिसे लोग भला बुरा कहें । कुत्सित । हीन ।
वाच्य २ संज्ञा पुं॰
१. अभिधेयार्थ । वाच्यार्थ । शब्दयोजना से प्राप्त अर्थ । व्यंग्य का उलटा । विशेष दे॰ वाच्यार्थ । उ॰— एक में भाव वाच्य द्वारा प्रकट किया गया, दूसरे में अलंकार रूप ब्यंग्य द्वारा ।—रस॰, पृ॰ १२३ ।
४. प्रतिपादन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वाच्य Nom. P. ˚यति, fr. वाच्, Pāṇ. i, 4, 15, Sch.
2. वाच्य mfn. to be spoken or said or told or announced or communicated or stated or named or predicated or enumerated or spoken of Up.; Mn.; MBh. &c. (n. impers. it is to be spoken or said &c.)
to be addressed or spoken to about anything (acc. or nom. with इति), Mn.; Hariv.; Kāv. &c.
to be directed that (with यथा), MBh.
to be told about (= still untold), KātyŚr.
to be expressed or designated or meant expressly by (gen. or comp.), ChUp.; Śaṃk.; Sāh. &c.
to be spoken against, blamable, censurable by (gen. or instr.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
used as a substantive, Vop.
(वाच्य), belonging to the voice &c., VS.
वाच्य m. metron. of the Ṛṣi Prajā-pati, RV.
वाच्य n. what may be said against any one or anything, blame, censure, reproach, fault (वाच्यं-√ गम्, to undergo blame), MBh.; Kāv.
that of which anything is predicated, a substantive, Vop.
a predicate, W.
the voice of a verb (e.g. कर्तरि-व्˚, the active voice; कर्मणि-व्˚, the passive voice), ib.
= प्रतिपादन, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (937,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाच्य a. [वच्-कर्मणि ण्यत्] 1 To be spoken, told or said, to be spoken to or addressed; वाच्यत्वया मद्वचनात्स राजा R. 14. 61 ‘say to the king in my name’. --2 To be predicated, attributive. --3 Expressed (as the meaning of a word); cf. लक्ष्य and [] व्यंरय. --4 Blamable, censurable, reprehensible; Śi. 20. 34; एभिर्मुक्तोमहीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यतां H. 3. 129, 4. 17. --च्यं 1 Blame, censure, reproach; प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनात् R. 8. 72, 84; चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः Ś. 5. 15, Śi. 3. 58. --2 The expressed meaning, that derived by means of अभिधा q. v.; cf. लक्ष्य and व्यंग्य; अपि तु वाच्यवौचेत्र्यप्रतिभासादेव चारुताप्रतीतिः K. P. 10. --3 A predicate. --4 The voice of a verb. --Comp. --अर्थः expressed meaning. --चित्रं one of the two kinds of the third or lowest (अधम) division of Kāvya or poetry, in which the charm lies in the expression of a striking or fanciful idea (opp. शब्दवित्र); see चित्र also. --वज्रं severe or harsh language.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाच्य न० वच--भावे ण्यत् न कः । १ दूषणे २ प्रतिपादने धरणिः । २ कथने च । कर्मणि ण्यत् । ४ दूष्ये ५ प्रतिपाद्ये अभिधया बोध्यार्थे च सा० द० । “नचाल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रयोगाणां विशिष्यते । वाच्य- वाचकभावोऽयमक्षपादादिशब्दवत् । विभीतकेऽप्यक्षशब्दो यद्यप्यल्पैः प्रयुज्यते । तथापि वाचकस्तस्य ज्ञायते शकटाङ्गवत्” म० त० भट्टवा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4872,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाच्यं, त्रि, (उच्यते इति । वच् + ण्यत् । “वचो- ऽशब्दसंज्ञायाम् ।” इति न कुत्वम् ।) कुत्- सितम् । हीनम् । वचनार्हम् । इति मेदिनी । ये, ५५ ॥ (यदुक्तम् । “शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुरो- रपि ॥”) शक्यम् । यथा, -- “न चाल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रयोगाणां विशिष्यते । वाच्यवाचकभावोऽयमक्षपादादिशब्दवत् ॥ विभीतकेऽप्यक्षशब्दो यद्यप्यल्पैः प्रयुज्यते । तथापि वाचकस्तस्य ज्ञायते शकटाङ्गवत् ॥” इति मलमासतत्त्वधृतभट्टवार्त्तिकवचनम् ॥ अपि च । “अर्थो वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः ।” एषां स्वरूपमाह । “वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्रः शब्दस्य शक्तयः ॥” इति साहित्यदर्पणे २ परिच्छेदः ॥
वाच्यं, क्ली, (वच् + ण्यत् ।) प्रतिपादनम् । दूष- णम् । इति धरणिः ॥ (यथा, -- “परवाच्येषु निपुणः सर्व्वो भवति सर्व्वदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-321-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाच्य" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें