🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:25:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वक्तव्य
vaktavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वक्तव्य १ वि॰ [सं॰]
१. कहने योग्य । वाच्य ।
२. कुछ कहने सुनने लायक ।
३. हीन तुच्छ ।
४. जिम्मेदार । उत्तरदायी ।
५. आधारित । निर्भर । आश्रित (को॰) ।
वक्तव्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कथन । वचन ।
२. वह बात जो किसी विषय में कहती हो ।
३. निंदा । बुराई (को॰) ।
४. नियम (को॰) ।
५. सीख । शिक्षा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्तव्य वक्तृ, वक्त्र &c. See p. 912, cols. 1, 2.
वक्तव्य᳙ mf(आ)n. to be (or being) spoken or said or uttered or declared, fit to be said or spoken &c., ŚBr. &c. &c. (n. impers. ‘it should be said’ &c.)
to be named or called, VarBṛS.
to be spoken to or addressed, to be told (with acc. of thing), MBh.; Kāv. &c.
to be spoken about or against, objectionable, reprehensible, vile, low, bad, Mn.; MBh. &c.
liable to be called to account, accountable or answerable or responsible or subject to, dependent on (gen. or comp.), MBh.; R.
वक्तव्य᳙ n. speaking, speech, Pañcat.
blame, censure, Mṛcch.
a rule, dictum, aphorism, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (911,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्तव्य pot. p. [वच्-तव्य] 1 Fit to be said, told, spoken or declared; तत्तर्हि वक्तव्यं न वक्तव्यं (frequently occurring in Mbh.). --2 To be spoken about. --3 Reprehensible, blameable, censurable. --4 Low, vile, base. --5 Accountable, responsible. --6 Dependent. --व्यं 1 Speaking, speech. --2 A precept, rule, dictum. --3 Blame, censure, reproach.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0937-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्तव्य त्रि० वच--तव्य । १ कुत्सिते २ हीने ३ दुष्टे च मेदि० “दिवा वक्तव्यता पाले” स्मृतिः । ४ कथनीये च । भावे क्त । ५ कथने ६ दूषणे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4838,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्तव्यः, त्रि, (ब्रू वच् वा + तव्यः ।) कुत्सितः । हीनः । (यथा, मनुः । ८ । ६६ । “नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्म्मकृत् ॥”) वचनार्हः । इति मेदिनी । ये, १०३ ॥ (यथा, महाभारते । १४ । ७६ । २३ । “वक्तव्याश्चापि राजानः सर्व्वे सह सुहृज्जनैः । [] युधिष्ठिरस्याश्वमेधो भवद्भिरनुभूयताम् ॥” वच् + भावे तव्य ।) वचने, क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-242-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वक्तव्य" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें