🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:07:10 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वारण (पुंलिङ्ग)

हटाने वाला, मुकाबला करने वाला, विरोध करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावारणःवारणौवारणाः
द्वितीयावारणम्वारणौवारणान्
तृतीयावारणेनवारणाभ्याम्वारणैः
चतुर्थीवारणायवारणाभ्याम्वारणेभ्यः
पञ्चमीवारणात् / वारणाद्वारणाभ्याम्वारणेभ्यः
षष्ठीवारणस्यवारणयोःवारणानाम्
सप्तमीवारणेवारणयोःवारणेषु
सम्बोधनहे वारणहे वारणौहे वारणाः

अर्थ: हटाने वाला, मुकाबला करने वाला, विरोध करने वाला
संस्कृत: पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

📚 अमरकोश में:
• हाथी के नाम (२.८.३४) — पर्याय: दन्ती, दन्तावल, हस्ती, द्विरद, अनेकप, द्विप, मतंगज, गज, नाग, कुंजर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वारण (नपुंसकलिङ्ग)

हटाने वाला, मुकाबला करने वाला, विरोध करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावारणम्वारणेवारणानि
द्वितीयावारणम्वारणेवारणानि
तृतीयावारणेनवारणाभ्याम्वारणैः
चतुर्थीवारणायवारणाभ्याम्वारणेभ्यः
पञ्चमीवारणात् / वारणाद्वारणाभ्याम्वारणेभ्यः
षष्ठीवारणस्यवारणयोःवारणानाम्
सप्तमीवारणेवारणयोःवारणेषु
सम्बोधनहे वारणहे वारणेहे वारणानि

अर्थ: हटाने वाला, मुकाबला करने वाला, विरोध करने वाला
संस्कृत: पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

📚 अमरकोश में:
• हाथी के नाम (२.८.३४) — पर्याय: दन्ती, दन्तावल, हस्ती, द्विरद, अनेकप, द्विप, मतंगज, गज, नाग, कुंजर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें