🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:34:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वारणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वारणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वारणः

अर्थ: हटाने वाला, मुकाबला करने वाला, विरोध करने वाला

संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

व्युत्पत्ति: वृ + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वारण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वारण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावारणःवारणौवारणाः
द्वितीयावारणम्वारणौवारणान्
तृतीयावारणेनवारणाभ्याम्वारणैः
चतुर्थीवारणायवारणाभ्याम्वारणेभ्यः
पञ्चमीवारणात् / वारणाद्वारणाभ्याम्वारणेभ्यः
षष्ठीवारणस्यवारणयोःवारणानाम्
सप्तमीवारणेवारणयोःवारणेषु
सम्बोधनहे वारणहे वारणौहे वारणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वारण
वारण
vāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वारण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी बात को न करने का संकेत या आज्ञा । निषेध । मनाही । उ॰—हठपूर्वक मुझको भरत करें यदि वारण ।—साकेत, पृ॰ २२० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वारण mf(ई)n. warding off, restraining, resisting, opposing, MBh.; Kāv. &c.
all-resisting, invincible (said of the Soma and of Indra's elephant), RV. ix, 1, 9; Hariv. 1700
relating to prevention, Suśr.
shy, wild, RV.; AV. (with मृग accord. to some = elephant, RV. viii, 33, 8; x, 40, 4)
dangerous, RV.; ṢaḍvBr.
forbidden, AitBr.
वारण m. (ifc. f(आ). ) an elephant (from its power of resistance), MBh.; Kāv. &c.
वारण m. an el˚-hook, Daś.
armour, mail, L.
a kind of ornament on an arch, MBh. iv, 1326
वारण n. the act of restraining or keeping back or warding off from (abl.)
resistance, opposition, obstacle
impediment, KātyŚr.; MBh. &c.
a means of restraining, Bhartṛ.
= हरि-ताल, L.
N. of a place, MBh.
2. वारण mfn. (fr. वरण; for 1. See col. 1) consisting of or made from the wood of the Crataeva Roxburghii, ŚBr.; Kauś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (944,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारण a. (णी f.) [वृ-ल्यु ल्युट् वा] Warding off, resisting, opposing. --णं 1 Warding off, restraining, obstructing; न भवति बिसतंतुर्वारणं वारणानां Bh. 2. 17. --2 An obstacle, impediment. --3 Resistance, opposition. --4 Defending, guarding, protecting. --णः 1 An elephant; न भवति बिसतंतुर्वारणं वारणानां Bh. 2. 17; Ku. 5. 70; R. 12. 93; Śi. 18. 56. --2 An armour, mail-coat. --Comp. --बुषा, --सा, --वल्लभा the plantain tree. --साह्वयं N. of Hastināpura.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0961-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारण न० चु०--वृ--ल्युट् । प्रवृत्तिप्रतिरोधे १ निषेधे मेदि० २ हस्तादिवारणे च जटा० । ३ गजे पुंस्त्री० अमरः स्त्रियां ङीष् । ४ वाणवारे कवचे पुंन० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4882,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारणं, क्ली, (वृ + णिच् + ल्युट् ।) प्रतिषेधः । इति मेदिनी । णे, ६६ ॥ (यथा, हरिवंशे । १८० । ४५ ॥ “अस्त्राणां वारणार्थाय वासुदेवोऽप्यमुञ्चत ॥”) हस्तवारणम् । इति जटाधरः ॥ * ॥ दानकाले वारणनिषेधो यथा, -- “न देवगुरुविप्राणां दीयमानन्तु वारयेत् । न चात्मानं प्रशंसेद्वा परनिन्दाञ्च वर्ज्जयेत् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
वारणः, पुं, (वारयति परबलमिति । वृ + ल्युः ।) हस्ती । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ७० । “इयञ्च तेऽन्या पुरतो षिडम्बना यदूढया वारणराजहार्य्यया । विलोक्य वृद्धोक्षमधिष्ठितं त्वया महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥”) बाणवारः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ४० । २ । “वारणा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दंशिताः ॥ सुपार्श्वं सुग्रहञ्चैव कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥” वारि जले रणति चरतीति । वार् + रण् + अच् । जलजाते, त्रि । यथा, हरिवंशे । ३१ । ४८ । “ततो वैभाण्डकिस्तस्य वारणं शक्रवारणम् । अवतारयामास महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम् ॥” “वारि जले रणति चरतीति वारणः समुद्रोद्भव इत्यर्थः ।” इति तट्टीकायां नीलकण्ठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-345-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वारण" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वारणःवारण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वारणः 📚 ➤ हटाने वाला, मुकाबला करने वाला, विरोध करने वाला
संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वारण 📚किसी बात को न करने का संकेत या आज्ञा । निषेध । मनाही🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वारण
हाथी के नाम (२.८.३४) — दन्ती, दन्तावल, हस्ती, द्विरद, अनेकप, द्विप, मतंगज, गज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वारणः: वृ + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें