🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:46:00 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विधु (पुंलिङ्ग)

चन्द्रमा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविधुःविधूविधवः
द्वितीयाविधुम्विधूविधून्
तृतीयाविधुनाविधुभ्याम्विधुभिः
चतुर्थीविधवेविधुभ्याम्विधुभ्यः
पञ्चमीविधोःविधुभ्याम्विधुभ्यः
षष्ठीविधोःविध्वोःविधूनाम्
सप्तमीविधौविध्वोःविधुषु
सम्बोधनहे विधोहे विधूहे विधवः

अर्थ: चन्द्रमा
संस्कृत: पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

📚 अमरकोश में:
• चन्द्रमा के और नाम (१.३.१६) — पर्याय: सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ, मृगांक, कलानिधि
• विष्णु के और नाम (१.१.२३) — पर्याय: विश्वम्भर, कैटभजित्, श्रीवत्सलाञ्छन, पुराणपुरुष, यज्ञपुरुष, नरकान्तक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें