🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:27:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विधुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विधुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विधुः

अर्थ: चन्द्रमा

संस्कृत: विष्णुः, वायव्यदिशायाः ग्रहः, चन्द्रः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

व्युत्पत्ति: व्यध् + कु (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विधु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विधु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविधुःविधूविधवः
द्वितीयाविधुम्विधूविधून्
तृतीयाविधुनाविधुभ्याम्विधुभिः
चतुर्थीविधवेविधुभ्याम्विधुभ्यः
पञ्चमीविधोःविधुभ्याम्विधुभ्यः
षष्ठीविधोःविध्वोःविधूनाम्
सप्तमीविधौविध्वोःविधुषु
सम्बोधनहे विधोहे विधूहे विधवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विधु
विधु
vidhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चद्रंमा ।
२. वायु ।
३. कपूर ।
४. ब्रह्मा ।
५. विष्णु ।
६. एक राक्षस का नाम ।
७. आयुध ।
८. जलस्नान ।
९. पापक्षालन । पाप छुड़ाना । प्रायश्चित्तपरक आहुति ।
१०. शिव (को॰) ।
११. युद्ध । लड़ाई (को॰) ।
१२. काल । समय (को॰) ।
१३. एक राजा का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधु See p. 968, col. 2.
1. विधु mfn. (prob. fr. √ 2. विध्; for 2. वि-धु See वि-√ धू, col. 3) lonely, solitary, RV. x, 55, 5 (applied to the moon; accord. to Sāy. = वि-धातृ, वि-धारयितृ)
विधु m. the moon, Mn.; Bhartṛ.; Gīt.
(L. also, ‘camphor; N. of Brahmā and of Viṣṇu; a Rākṣasa; wind; an expiatory oblation; time; = आयुध’)
N. of a prince, VP. (v.l. विप्र).
2. वि-धु m. (for 1. see col. 2) palpitation, throbbing (of the heart), AV. ix, 8, 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (967,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधुः [व्यध्-कु; Uṇ. 1. 23] 1 The moon; सविता विधवति विधुरपि सवितरति दिनंति यामिन्यः K. P. 10. --2 Camphor. --3 A demon, fiend. --4 An expiatory oblation. --5 N. of Viṣṇu. --6 N. of Brahman. --7 N. of Śiva. --8 Wind. --9 War, battle. --Comp. --क्षयः waning of the moon, the period of the dark fortnight of a month. --पंजरः (also पिंजरः) a scimitar, sabre. --प्रिया a Nakṣatra or lunar mansion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधु पु० व्यध--क । १ चन्द्रे २ कर्पूरे ३ विष्णौ मेदि० । ४ ब्रह्मणि शब्दर० । ५ शङ्करे ६ राक्षसे विश्वः । ७ वायौ ८ युधि च संक्षिप्नसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विधुःविधु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विधुः 📚 ➤ चन्द्रमा
संस्कृत: विष्णुः, वायव्यदिशायाः ग्रहः, चन्द्रः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विधु 📚चद्रंमा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विधु
चन्द्रमा के और नाम (१.३.१६) — सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ
विष्णु के और नाम (१.१.२३) — विश्वम्भर, कैटभजित्, श्रीवत्सलाञ्छन, पुराणपुरुष, यज्ञपुरुष, नरकान्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विधुः: व्यध् + कु (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें