🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:04:19 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

संविद् (स्त्रीलिङ्ग)

ज्ञान, समझ, बुद्धि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंविद् / संवित्संविदौसंविदः
द्वितीयासंविदम्संविदौसंविदः
तृतीयासंविदासंविद्भ्याम्संविद्भिः
चतुर्थीसंविदेसंविद्भ्याम्संविद्भ्यः
पञ्चमीसंविदःसंविद्भ्याम्संविद्भ्यः
षष्ठीसंविदःसंविदोःसंविदाम्
सप्तमीसंविदिसंविदोःसंवित्सु
सम्बोधनहे संविद् / हे संवित्हे संविदौहे संविदः

अर्थ: ज्ञान, समझ, बुद्धि
संस्कृत: पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

📚 अमरकोश में:
• स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम (१.५.६) — पर्याय: आगू, प्रतिज्ञान, नियम, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव, समाधि
• बुद्धि के नाम (१.५.१) — पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि, चित्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें