🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:52:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संविद्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संविद्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संविद्

अर्थ: ज्ञान, समझ, बुद्धि

संस्कृत: बुद्धिः, अङ्गीकारः, ज्ञानम्, क्रियाकारः, सम्भाषणम्, युद्धम् · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

व्युत्पत्ति: सम् + विद् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संविद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. संविद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. संविध् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. संविध् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संविद् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंविद् / संवित्संविदौसंविदः
द्वितीयासंविदम्संविदौसंविदः
तृतीयासंविदासंविद्भ्याम्संविद्भिः
चतुर्थीसंविदेसंविद्भ्याम्संविद्भ्यः
पञ्चमीसंविदःसंविद्भ्याम्संविद्भ्यः
षष्ठीसंविदःसंविदोःसंविदाम्
सप्तमीसंविदिसंविदोःसंवित्सु
सम्बोधनहे संविद् / हे संवित्हे संविदौहे संविदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संविद्
संविद्
saṃvid
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संविद् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चेतना । चैतन्य । ज्ञान शक्ति ।
३. बोध । ज्ञान । समझ ।
३. बुद्धि । महत्तत्व । (सांख्य) ।
४. संवेदन । अनुभूति ।
५. योग की एक भूमि जिसकी प्राप्ति प्राणायाम से होतो है ।
६. समझौता । करार । वादा ।
७. मिलने का स्थान जो पहले से ठहराया गया हो ।
८. युक्ति । उपाय । तदबीर ।
९. वृत्तांत । हाल । संवाद ।
१०. बँधी हुईं परंपरा । रीति । प्रथा ।
११. नाम ।
१२. तोषणा । तुष्टि ।
१३. भाँग ।
१४. युद्ध । लड़ाई ।
१५. युद्ध की ललकार ।
१६. संकेत । इशारा । निशान ।
१७. प्राप्ति । लाभ ।
१८. संपत्ति । जायदाद ।
१९. वार्तालाप । संलाप (को॰) ।
२०. विचारों की एकता । मतैक्य (को॰) ।
२१. मैत्री । दोस्ती (को॰) ।
२२. योजना (को॰) ।
२३. स्वीकृति । सहमति (को॰) ।
२४. संकेत शब्द । परिचायक शब्द (को॰) ।
संविद् व्यतिक्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰] समझौते या करार का पालन न होना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-√ 1. विद् cl. 2. P. Ā. -वेत्ति, -वित्ते, (3. pl. -विदते, or -विद्रते, Pāṇ. vii, 1, 7), to know together, know thoroughly, know, recognize, RV. &c. &c.; to perceive, feel, taste, Suśr.; to come to an understanding, agree with, approve (acc.), MBh.; R. : Caus. -वेदयति, to cause to know or perceive, PraśnUp. ; to make known, declare, MBh.; to know, perceive, Bhaṭṭ. : Caus. See सं-वेदित.
1. सं-विद् f. consciousness, intellect, knowledge, understanding (in phil. = महत्), VS. &c. &c.
perception, feeling, sense of (gen. or comp.), Rājat.; BhP.; Sarvad.
a partic. stage of Yoga to be attained by retention of the breath, MārkP.
a mutual understanding, agreement, contract, covenant (acc. with √ कृ or Caus. of √ स्था or वि-√ धा, ‘to make an agreement with’, instr. [with and without सह, or gen.] or ‘to’ [inf. or dat.]; with Caus. of √ लङ्घ् or व्यति-√ क्रम्, ‘to break an agreement’), TUp.; Mn.; MBh. &c.
an appointment, rendezvous, BhP.
a plan, scheme, device, Rājat.
conversation, talk about (comp.), MBh.; Kāv. &c.
news, tidings, MBh.
prescribed custom, established usage, Śiś. xii, 35
a name, appellation, ib.
satisfying (= तोषण), Śiś. xvi, 47 (Sch.)
hemp, L.
war, battle, L.
a watch-word, war-cry, W.
a sign, signal, ib.
सं-√ 2. विद् Ā. (cf.Pāṇ. i, 3, 29) -विन्दते (p. -विदान, q.v.), to find, obtain, acquire, RV.; ŚBr.; BhP.; to meet with (instr.), be joined or united to, AV.; AitBr.; ŚBr. : Pass. -विद्यते, to be found or obtained, be there, exist, Buddh. : Intens. See -वेविदान below.
2. सं-विद् f. acquisition, property, MaitrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1115,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संविद् {vI.v} {c2c} P. 1 To know, be aware of; Bk. 5. 37; 8. 17. --2 To recognize. --3 To investigate, examine. --4 To perceive, feel, experience. --5 To advise. --6 To come to an understanding, agree upon. --7 To think over, meditate. {vII.v} {c6c} U. 1 To get, obtain. --2 To meet together. --Caus. 1 To make known, inform, announce. --2 To know, perceive, observe. --3 To cause to know or perceive; Bk. 17. 63.
संविद् f. 1 Knowledge, understanding, intellect; Ki. 18. 42. --2 Consciousness, perception; Māl. 6. 13. --3 An agreement, engagement, contract, covenant, promise; स राजलोकः कृतपूर्वसंवित् R. 7. 31. --4 Assent, consent. --5 An established usage, a prescribed custom. --6 War, battle, fight. --7 A war-cry, watch-word. --8 A name, an appellation. --9 A sign, signal. --10 Pleasing, delighting, gratification; Śi. 16. 47. --11 Sympathy, participation. --12 Meditation. --13 Conversation. --14 Hemp. --Comp. --व्यतिक्रमः breach of promise, violation of a contract.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1069-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संविद् स्त्री सम् + विद--सम्प० क्विप् । १ ज्ञाने २ प्रतिपत्तौ मेदि० । ३ सम्भाषायां ४ बुद्धौ ५ क्रियाकरणे ५ युद्धे ६ अ- ङ्गीकारे च अमरः । ७ नामनि ८ आचारो ९ सङ्कते १० तोषे ११ समाधौ च शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5176,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संविद्संविद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: संविद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | संविध् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संविद् 📚 ➤ ज्ञान, समझ, बुद्धि
संस्कृत: बुद्धिः, अङ्गीकारः, ज्ञानम्, क्रियाकारः, सम्भाषणम्, युद्धम् · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संविद् 📚चेतना । चैतन्य । ज्ञान शक्ति🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संविद्
स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम (१.५.६) — आगू, प्रतिज्ञान, नियम, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव
बुद्धि के नाम (१.५.१) — बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संविद्: सम् + विद् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬