🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:55:23 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सृणि (स्त्रीलिङ्ग)

अंकुश, हाथी को आंकने का आंकड़ा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासृणिःसृणीसृणयः
द्वितीयासृणिम्सृणीसृणीः
तृतीयासृण्यासृणिभ्याम्सृणिभिः
चतुर्थीसृणये / सृण्यैसृणिभ्याम्सृणिभ्यः
पञ्चमीसृणेः / सृण्याःसृणिभ्याम्सृणिभ्यः
षष्ठीसृणेः / सृण्याःसृण्योःसृणीनाम्
सप्तमीसृणौ / सृण्याम्सृण्योःसृणिषु
सम्बोधनहे सृणेहे सृणीहे सृणयः

अर्थ: अंकुश, हाथी को आंकने का आंकड़ा
संस्कृत: पर्याय: अङ्कुश

📚 अमरकोश में:
• अंकुश (२.८.४१) — पर्याय: अंकुश

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सृणि (पुंलिङ्ग)

शत्रु

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासृणिःसृणीसृणयः
द्वितीयासृणिम्सृणीसृणीन्
तृतीयासृणिनासृणिभ्याम्सृणिभिः
चतुर्थीसृणयेसृणिभ्याम्सृणिभ्यः
पञ्चमीसृणेःसृणिभ्याम्सृणिभ्यः
षष्ठीसृणेःसृण्योःसृणीनाम्
सप्तमीसृणौसृण्योःसृणिषु
सम्बोधनहे सृणेहे सृणीहे सृणयः

अर्थ: शत्रु
संस्कृत: पर्याय: अङ्कुश

📚 अमरकोश में:
• अंकुश (२.८.४१) — पर्याय: अंकुश

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें