🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:55:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सृणिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सृणिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सृणिः

अर्थ: अंकुश, हाथी को आंकने का आंकड़ा

संस्कृत: गजाङ्कुशः · पर्याय: अङ्कुश

व्युत्पत्ति: सृ + निक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सृणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सृणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सृणि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासृणिःसृणीसृणयः
द्वितीयासृणिम्सृणीसृणीः
तृतीयासृण्यासृणिभ्याम्सृणिभिः
चतुर्थीसृणये / सृण्यैसृणिभ्याम्सृणिभ्यः
पञ्चमीसृणेः / सृण्याःसृणिभ्याम्सृणिभ्यः
षष्ठीसृणेः / सृण्याःसृण्योःसृणीनाम्
सप्तमीसृणौ / सृण्याम्सृण्योःसृणिषु
सम्बोधनहे सृणेहे सृणीहे सृणयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सृणि
सृणि
sṛṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अंकुश (2.8.41) अंकुश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सृणि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु ।
२. चंद्रमा ।
सृणि २ संज्ञा पुं॰, स्त्री॰
१. अंकुश ।
२. दाँती । हँसिया । हँसुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृणि m. f. (said to be fr. √ सृ) an elephant-goad, Hcar.; Śiś.
सृणि m. the moon, Uṇ. iv, 104
an enemy, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1245,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृणिः f. A goad, a hook to drive an elephant; मदांधकरिणां दर्पोपशांत्यै सृणिः H. 2. 165; Śi. 5. 5. --णिः 1 An enemy. --2 The moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृ(सृ)णि स्त्री शॄ--सृ वा क्तिन् तस्य निः पृषो० । अङ्कुशे अमरः ।
सृणि पु० सृ--निक् । १ शत्रौ शब्दसा० । २ अङ्कुशास्त्रे स्त्री अमरः । तत्र वा ङीष् । सृणीत्यपि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5139,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सृणिः, पुं, (सरतीति । सृ + “सृविषिभ्यां कित् ।” उणा ० ४ । ४९ । इति निः । सच कित् । णत्वञ्च ।) शत्रुः । इति शब्दमाला ॥
सृणिः, स्त्री, (सृ + निः । णत्वञ्च ।) अङ्कुशः । इत्यमरः । २ । ८ । ४१ ॥ (सृणिद्वयोरित्यणादि- वृत्तौ उज्ज्वलदत्तः ॥ तथा च शिशुपालवधे । ५ । ५ । “आरक्षमग्नमवमत्य सृणिं सिताग्र- मेकः पलायत जवेन कृतार्त्तनादः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-407-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सृणि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सृणिःसृणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सृणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सृणिः 📚 ➤ अंकुश, हाथी को आंकने का आंकड़ा
संस्कृत: गजाङ्कुशः · पर्याय: अङ्कुश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सृणि 📚शत्रु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सृणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें