🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:45:13 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हृत् (पुंलिङ्ग)

ले जाने वाला, अपहरण करने वाला, हटाने वाला, उठाकर ले वाला, आकर्षक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृत् / हृद्हृतौहृतः
द्वितीयाहृतम्हृतौहृतः
तृतीयाहृताहृद्भ्याम्हृद्भिः
चतुर्थीहृतेहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
पञ्चमीहृतःहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
षष्ठीहृतःहृतोःहृताम्
सप्तमीहृतिहृतोःहृत्सु
सम्बोधनहे हृत् / हे हृद्हे हृतौहे हृतः

अर्थ: ले जाने वाला, अपहरण करने वाला, हटाने वाला, उठाकर ले वाला, आकर्षक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हृत् (स्त्रीलिङ्ग)

ले जाने वाला, अपहरण करने वाला, हटाने वाला, उठाकर ले वाला, आकर्षक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृत् / हृद्हृतौहृतः
द्वितीयाहृतम्हृतौहृतः
तृतीयाहृताहृद्भ्याम्हृद्भिः
चतुर्थीहृतेहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
पञ्चमीहृतःहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
षष्ठीहृतःहृतोःहृताम्
सप्तमीहृतिहृतोःहृत्सु
सम्बोधनहे हृत् / हे हृद्हे हृतौहे हृतः

अर्थ: ले जाने वाला, अपहरण करने वाला, हटाने वाला, उठाकर ले वाला, आकर्षक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हृत् (नपुंसकलिङ्ग)

ले जाने वाला, अपहरण करने वाला, हटाने वाला, उठाकर ले वाला, आकर्षक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृत् / हृद्हृतीहृन्ति
द्वितीयाहृत् / हृद्हृतीहृन्ति / हानि
तृतीयाह्ना / हृताहृद्भ्याम् / हभ्याम्हृद्भिः / हभिः
चतुर्थीह्ने / हृतेहृद्भ्याम् / हभ्याम्हृद्भ्यः / हभ्यः
पञ्चमीह्नः / हृतःहृद्भ्याम् / हभ्याम्हृद्भ्यः / हभ्यः
षष्ठीह्नः / हृतःह्नोः / हृतोःह्नाम् / हृताम्
सप्तमीहनि / ह्नि / हृतिह्नोः / हृतोःहृत्सु / हसु
सम्बोधनहे हृत् / हे हृद्हे हृतीहे हृन्ति

अर्थ: ले जाने वाला, अपहरण करने वाला, हटाने वाला, उठाकर ले वाला, आकर्षक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हृद् (नपुंसकलिङ्ग)

हृत्, पृषो.तस्य दः, हृदयस्य हृदादेशो वा

🔎 आपका लिखा रूप हृत् = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृद् / हृत्हृदीहृन्दि
द्वितीयाहृद् / हृत्हृदीहृन्दि
तृतीयाहृदाहृद्भ्याम्हृद्भिः
चतुर्थीहृदेहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
पञ्चमीहृदःहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
षष्ठीहृदःहृदोःहृदाम्
सप्तमीहृदिहृदोःहृत्सु
सम्बोधनहे हृद् / हे हृत्हे हृदीहे हृन्दि

अर्थ: हृत्, पृषो.तस्य दः, हृदयस्य हृदादेशो वा
संस्कृत: मनस्, हृदयकमलम् · पर्याय: चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, मानस

📚 अमरकोश में:
• मन के नाम (१.४.३३) — पर्याय: चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, मानस, मनस्
• हृदय (२.६.६५) — पर्याय: हृदय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें