🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:08:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अचकित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अच्-+अकित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अकित

अर्थ: टेढ़ा चलना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: कुटिलायां गतौ

अंग्रेज़ी: to move tortuously, to limp

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + क्त
  2. अकित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अकित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअकितःअकितौअकिताः
द्वितीयाअकितम्अकितौअकितान्
तृतीयाअकितेनअकिताभ्याम्अकितैः
चतुर्थीअकितायअकिताभ्याम्अकितेभ्यः
पञ्चमीअकितात् / अकिताद्अकिताभ्याम्अकितेभ्यः
षष्ठीअकितस्यअकितयोःअकितानाम्
सप्तमीअकितेअकितयोःअकितेषु
सम्बोधनहे अकितहे अकितौहे अकिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अक् (भ्वादिगण) · अर्थ: टेढ़ा चलना (कुटिलायां गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकतिअकतःअकन्ति
मध्यमअकसिअकथःअकथ
उत्तमअकामिअकावःअकामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अकति · लिट्: आक · लुट्: अकिता · लृट्: अकिष्यति · लोट्: अकतात् · लङ्: आकत् · विधिलिङ्: अकेत् · आशीर्लिङ्: अक्यात् · लुङ्: आकीत् · लृङ्: आकिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अकन · ण्वुल्: आककः · तृच्: अकिता · ण्यत्: आक्यः · तव्य: अकितव्यः · अनीयर्: अकनीयः · क्त: अकितः · क्तवतु: अकितवान् · शतृ: अकन् · स्य-शतृ: अकिष्यन् · क्त्वा: अकित्वा · ल्यप्: प्राक्य · तुमुन्: अकितुम् · णमुल्: आकम् · घञ्: आकः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अकृत
अकृत
akṛta
ⓘ "अकित" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अकृत १ वि॰ [सं॰]
१. बिना किया हुआ । असंपादित ।
२. अन्यथा किया हुआ । अंडबँड किया हुआ । बिगाड़ा हुआ ।
३. जो किसी का बनाया न हो । नित्य । स्वयंभू ।
४. प्राकृतिक ।
५. जिसकी कुछ करनी करतूत न हो । निकम्मा । बेकाम । कर्महीन । बरा । मंद । उ॰—नाहिं मेरे और कोउ बलि, चरन कमल बिनठाउँ । हौं अँसौच, अकृत, अपराधी संमख होत लजाउँ ।— सूर (शब्द॰) ।
६. कच्चा । अपक्व (भोजन) (को॰) ।
७. अविकसित । जो विकसित न हो (को॰) ।
अकृत २ संज्ञा पुं॰
१. कारण ।
२. मोक्ष ।
३. स्वभाव । प्रकृति ।
४. जो पूर्ण न किया गया हो । अधूरा या अपूर्ण कार्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-कृत mf(आ)n. undone, not committed
not made, uncreated
unprepared, incomplete
one who has done no works
अ-कृत n. an act never before committed, AitBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अकृत a. [कृ-कर्मणि क्तः, न. त.] 1 Not done; undone; unperformed; सर्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीत् Ms. 8. 168; कृतं चाप्यकृतं भवेत् 117. --2 Wrongly or differently done; कृताकृतावेक्षणादौ ब्रह्मा ऋत्विक् नियुज्यते इति याज्ञिकाः. --3 Incomplete, not ready (as food); अकृतं च कृतात्क्षेत्रात् (अदोषवत्) Ms. 10. 114 not cultivated (अनुप्तशस्यं Kull.); कृतान्नं चाकृतान्नेन (निर्मातव्यं) 10. 94 (सिद्धान्नं चामान्नेन Kull.) --4 Uncreated. --5 One who has done no works. --6 Not developed or perfected, unripe, immature. --ता One not legally regarded as a daughter and placed on a level with sons, (पुत्रिकात्वेन अकल्पिता); अकृता वा कृता वापि यं विंदेत्सदृशात्सुतं Ms. 9. 136; according to some, a daughter who is not by a formal declaration but only mentally appointed to supply an heir for her father (अभिसंधिमात्रकृता वाग्व्यवहारेण कृता; कृता = यदपत्यं भवेदस्यां तन्ममं स्यात्स्वधाकरं इत्याभिधाय कन्यादानकाले वरानुमत्या या क्रियते Kull.). --तं An unperformed act; non-performance of an act; an unheard-of deed; अकृतं वै प्रजापतिः करोति Ait. Br. --Comp. --अर्थ a. unsuccessful. --अस्त्र a. unpractised in arms. --आत्मन् a. {1} ignorant, foolish, having an unformed mind. {2} not identified with Brahmā or the Supreme Spirit. --उद्वाह a. unmarried. --एनस् a. not sinful or guilty, innocent. --कारं adv. as has not been done before; ˚रं करोति P. III. 4. 36. --ज्ञ a. ungrateful. --धी, --बुद्धि a. ignorant; ˚द्धित्वात् Bg. 18. 16 through unrefined understanding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0005-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकृत त्रि० कृ--कर्म्मणि क्त न० त० । कृतभिन्ने अन्यथाकृते । “कृताकृतावेक्षणादौ ब्रह्मा ऋत्विक् नियुज्यते” इति याज्ञिक- प्रसिद्धिः । “अकृतव्यूहाः पाणिनीया” इति परिभाषा । न कृतो व्यूहः विशेषेण ऊहोयैः विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा कृतमपि कार्य्यं नाशयन्तीति तदर्थः सि० कौ० । बलपूर्व्व- कृते ऋणलेख्यपत्रादौ च “सर्व्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीदिति” मनुः । “बलात् कुरुत पापानि सन्तु तान्यकृतानि वः । सर्व्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुर- ब्रवीदिति” नैषधम् । पुत्रिकात्वेन अकल्पितायां दुहितरि स्त्री । “अकृता वा कृता वापि यं विन्देत् सदृशात् सुतमिति” स्मृतिः । भावे क्त अभावार्थे न० त० । करणा- भावे निवृत्तौ “नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चनेति” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकृतं, त्रि, (न + कृ + क्त ।) न कृतं । अनिष्पा- दितं । यथा, -- “कालातीतन्तु यत् कुर्य्यादकृतन्तद्विनिर्द्दिशेत्” इति स्मृतिः ॥ (नित्यः । प्रमाणाविषयः । (क्ली) मोक्षः । कारणं । (स्त्री) प्रकृतिविशेषः । यथा “अपां निम्नदेशगमनादिलक्षणा प्रकृ- तिः सा न केनचित्कृता” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-003-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अच्-अकितसमास: अच् + अकित तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: अकित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अच्अकित 📚अच् 📚अकित ➤ अच् + अकित (टेढ़ा चलना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)))
संस्कृत: कुटिलायां गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अच् 📚संस्कृत व्याकरणा में स्वरों के लिये प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जिसे प्रत्…🟠🔵🟣
अकित 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अच्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अचकितअच् + अकितहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • अच्-अकित = अच् + अकित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अकित: अक् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें