🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:58:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजया

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजया

अर्थ: न जायते नञ् - जन्+ड "अजन्मा, अनादि"

संस्कृत: न जायते न उत्पद्यते सा, अजस्त्री · पर्याय: छागी

व्युत्पत्ति: - न जायते नञ् - जन्+ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. अजया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अजया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. अजया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. अजय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अजा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजाअजेअजाः
द्वितीयाअजाम्अजेअजाः
तृतीयाअजयाअजाभ्याम्अजाभिः
चतुर्थीअजायैअजाभ्याम्अजाभ्यः
पञ्चमीअजायाःअजाभ्याम्अजाभ्यः
षष्ठीअजायाःअजयोःअजानाम्
सप्तमीअजायाम्अजयोःअजासु
सम्बोधनहे अजेहे अजेहे अजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अजा
अजा
ajā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बकरी (2.9.77) छागी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजा १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] जिसका जन्म न हुआ हो । जो उत्पन्न न की गई हो । जन्मरहित । उ॰—अजा अनादि सक्ति अबि- नासिनि । —मानस, १ ।८७ ।
अजा ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ अजा]
१. मृत्शोक । मातम ।
२. मातम- पुर्सी [कों॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजा (आ), f. N. of Prakṛti, of Māyā or Illusion See अ-जा (s.v. 2. अ-जा)
a she-goat
N. of a plant whose bulbs resemble the udder of a goat, Suśr.
अ-जा (आ), f. N. of Prakṛti, Māyā or Illusion (see also 1. अज and 1. अजन).
अजा f. a she-goat. See 1. अज.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (9,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजा [न जायते इत्यजा] 1 (According to Sāṃkhya philosophy) Prakṛti or Māyā; the verse which refers to अजा, (अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां &c.) is interpreted by the Vedāntins as referring to the प्रकृति consisting of तेजस्, अप् and अन्न, See Ś. B. --2 A she-goat. --Comp. --गलस्तनः the fleshy protuberance or nipple hanging down from the neck of goats; (fig.) an emblem of anything worthless or useless; धर्मार्थ काममोक्षाणां यस्यैकोपि न विद्यते । ˚स्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकं ॥ स्तनवदवलंबते यः कंठे ऽजानां मणिः स विज्ञेयः Bṛ. S. 65. 3. --जीवः, --पालकः a goatherd, See अजजीव &c. --तौल्वलिः [शाक˚ गण] N. of a sage who lived on the milk of goats (अजादुग्धेन वर्तमानः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0023-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजा, स्त्री, (न जायते नोत्पद्यते अपि तु उत्पद्यते न + जन् + कर्त्तरि ड नञ् समासः । अत्र नञ्- शब्दः शिरश्चालने । आद्याशक्तिपक्षे नञ्निषे- धार्थः, अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां नमाम इति साङ्ख्यतत्त्वकौमुद्यां ।) छागी । इत्यमरः ॥ माया । आद्या शक्तिः । इति पुराणं ॥ (“अजामेकां लो- हितकृष्णशुक्लां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरू- पाम् अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोग्यामजोऽन्यः” -- इति श्वेताश्वतरोपनि- षद् ॥) ओषधिभेदः । (यथा सुश्रुते, -- “अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरा” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-018-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अजा" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजयाअजा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजया 📚 ➤ न जायते नञ् - जन्+ड "अजन्मा, अनादि"
संस्कृत: न जायते न उत्पद्यते सा, अजस्त्री · पर्याय: छागी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अजा 📚जिसका जन्म न हुआ हो । जो उत्पन्न न की गई हो । जन्मरहित🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अजा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अजया: - न जायते नञ् - जन्+ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें